गरिब परिवारमा जन्मिएर कलकारखानामा मजदुरी गरेका एक व्यक्ति चार पटक ब्राजिलको राष्ट्रपति पदमा निर्वाचित हुनु सामान्य राजनीतिक घटना होइन । लुइज इनासियो लुला दा सिल्भाको जीवन सङ्घर्ष, सङ्गठन, राजनीतिक धैर्य र पुनरागमनको यस्तो यात्रा हो, जसले ब्राजिलको आधुनिक राजनीतिमा गहिरो प्रभाव पारेको छ ।
सन् २०२६ अक्टोबर २५ मा सम्पन्न राष्ट्रपतीय निर्वाचनको दोस्रो चरणमा लुला ५१.७९ प्रतिशत मतसहित विजयी भए । उनले फ्लाभियो बोल्सोनारोलाई पराजित गर्दै चौथो पटक राष्ट्रपतीय कार्यकालका लागि जनादेश प्राप्त गरे । सन् २०२७ जनवरी ५ मा सुरु हुने उनको नयाँ कार्यकालले ब्राजिलको राजनीतिक इतिहासमा अर्को अध्याय थप्नेछ । यसअघि उनी सन् २००२, २००६ र २०२२ मा राष्ट्रपति निर्वाचित भएका थिए ।
गरिबीबाट सुरु भएको जीवन
लुलाको जन्म सन् १९४५ अक्टोबर २७ मा ब्राजिलको उत्तरपूर्वी राज्य पर्नाम्बुकोको गारान्युन्समा भएको हो । गरिब किसान परिवारमा जन्मिएका उनी आठ सन्तानमध्ये सातौँ सन्तान थिए । परिवारमा आर्थिक अभाव थियो । राम्रो जीवनको खोजीमा उनकी आमा सन् १९५२ मा सन्तानसहित साओ पाउलो राज्यतर्फ बसाइँ सरिन् ।
बाल्यकालदेखि नै लुलाले अभाव र श्रमको अनुभव गरे । उनले जुत्ता पालिस गर्ने, पसलमा सहयोग गर्ने र विभिन्न साना काम गरेर परिवारलाई सघाए । औपचारिक शिक्षाको अवसर सीमित भए पनि उनले प्राविधिक सीप सिक्ने प्रयास गरे । १४ वर्षको उमेरमा कारखानामा काम गर्न थालेका उनले राष्ट्रिय औद्योगिक प्रशिक्षण सेवाअन्तर्गत मेकानिकल तालिम लिएर धातुका सामान बनाउने सीप हासिल गरे ।
त्यसपछि उनी धातु उद्योगमा मजदुर बने । कारखानामा काम गर्दा उनले श्रमिकका समस्या नजिकबाट देखे । न्यून पारिश्रमिक, कठिन कार्यवातावरण, रोजगारीको असुरक्षा र श्रमिक अधिकारका प्रश्न उनका लागि सैद्धान्तिक बहसका विषय मात्र रहेनन् । ती आफ्नै जीवनका अनुभव बने ।
यही अनुभवले उनको राजनीतिक चेतना निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो । गरिबीबाट व्यक्तिगत रूपमा बाहिर निस्कनु मात्र पर्याप्त छैन, श्रमिक र विपन्न समुदायको जीवनमा सामूहिक परिवर्तन आवश्यक छ भन्ने सोचले उनलाई सङ्गठन र आन्दोलनतर्फ डोर्यायो ।
मजदुर आन्दोलनबाट राष्ट्रिय पहिचान
लुलाको राजनीतिक उदय ट्रेड युनियन आन्दोलनबाट भयो । सन् १९७५ मा उनी साओ बर्नार्डो दो काम्पो र दियादेमा क्षेत्रको धातु मजदुर सङ्घको अध्यक्ष निर्वाचित भए । ब्राजिलको औद्योगिक विकासको महत्त्वपूर्ण केन्द्र मानिने यस क्षेत्रमा ठूलो सङ्ख्यामा मजदुर कार्यरत थिए ।
त्यतिबेला ब्राजिलमा सैनिक शासन थियो । राजनीतिक स्वतन्त्रता सीमित थियो र श्रमिक आन्दोलनमाथि सरकारी नियन्त्रण थियो । यस्तो अवस्थामा लुलाले मजदुरको पारिश्रमिक, कामको अवस्था र अधिकारका पक्षमा आवाज उठाए ।
सन् १९७८ र १९७९ का ठूला मजदुर हडतालले उनलाई राष्ट्रिय स्तरको नेताका रूपमा स्थापित गरे । हजारौँ मजदुरलाई सङ्गठित गरेर उनले श्रमिकका मागलाई राष्ट्रिय राजनीतिक बहसको विषय बनाए । सन् १९८० मा आन्दोलनका क्रममा उनी पक्राउसमेत परे ।
यी घटनाले उनको राजनीतिक सोचलाई थप स्पष्ट बनायो । कारखानाभित्रको सङ्घर्षले मात्रै श्रमिकका सबै समस्या समाधान गर्न नसकिने र राज्यका नीति तथा राजनीतिक संरचनामा समेत परिवर्तन आवश्यक पर्ने निष्कर्षमा उनी पुगे ।
वर्कर्स पार्टीको स्थापना
सन् १९८० मा लुलाले ट्रेड युनियन नेता, बुद्धिजीवी, सामाजिक अभियन्ता र अन्य राजनीतिक व्यक्तित्वसँग मिलेर वर्कर्स पार्टी (पीटी) स्थापनामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले । श्रमिक, किसान र सामाजिक रूपमा पछाडि पारिएका समुदायको प्रतिनिधित्व गर्ने राजनीतिक शक्ति निर्माण गर्नु यसको प्रमुख उद्देश्य थियो ।
लुलाको राजनीति मजदुर सङ्घबाट सुरु भए पनि उनी त्यसमै सीमित रहेनन् । उनले श्रमिक आन्दोलनलाई राष्ट्रिय राजनीति र लोकतान्त्रिक परिवर्तनसँग जोड्ने प्रयास गरे । सन् १९८० को दशकमा सैनिक शासनबाट लोकतन्त्रतर्फ अघि बढिरहेको ब्राजिलमा उनले प्रत्यक्ष निर्वाचन, नागरिक अधिकार र जनसहभागिताको पक्षमा आवाज उठाए ।
सन् १९८६ मा उनी संविधान निर्माण प्रक्रियामा सहभागी हुने गरी सङ्घीय सांसद निर्वाचित भए । यससँगै उनको राजनीतिक यात्रा सडक आन्दोलन र श्रमिक सङ्गठनबाट विधायिकासम्म विस्तार भयो ।
तीन पटकको पराजयपछि राष्ट्रपतिको यात्रा
लुलाले सन् १९८९ मा पहिलो पटक राष्ट्रपतिको निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा गरे । तर दोस्रो चरणमा उनी पराजित भए । सन् १९९४ र १९९८ मा पनि उनले उम्मेदवारी दिए तर दुवै पटक निर्वाचन जित्न सकेनन् ।
लगातार तीन पटकको पराजयपछि उनको राजनीतिक भविष्यबारे प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक थियो । तर उनले राजनीति छाडेनन् । पार्टीको सङ्गठन विस्तार गरे, जनतासँगको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिए र बदलिँदो परिस्थितिअनुसार आफ्नो रणनीति परिमार्जन गरे ।
सन् २००२ को निर्वाचनमा उनले श्रमिक र गरिब समुदायको समर्थन कायम राख्दै मध्यम वर्ग, व्यवसायी र अन्य राजनीतिक शक्तिसँग पनि सहकार्य विस्तार गरे । उनका उपराष्ट्रपति उम्मेदवार जोसे एलेनकार उद्योग व्यवसायसँग सम्बन्धित पृष्ठभूमिका व्यक्ति थिए ।
यसपटक लुला विजयी भए । सन् २००३ जनवरी १ मा उनले ब्राजिलको राष्ट्रपतिको जिम्मेवारी सम्हाले । मजदुर आन्दोलनबाट उठेको नेता देशको सर्वोच्च कार्यकारी पदमा पुग्नु ब्राजिलको राजनीतिक इतिहासको महत्त्वपूर्ण घटना थियो ।
लुलाको विजयले राजनीतिक परिवर्तनका लागि लोकप्रियता मात्र पर्याप्त नहुने देखायो । त्यसका लागि सङ्गठन, व्यापक सामाजिक आधार, राजनीतिक रणनीति र जनताका वास्तविक समस्यासँग जोडिएको कार्यक्रम पनि आवश्यक हुन्छ ।
गरिबी न्यूनीकरण र सामाजिक कार्यक्रम
लुलाले सन् २००३ देखि २०१० सम्म लगातार दुई कार्यकाल ब्राजिलको नेतृत्व गरे । उनका सरकारहरूले आर्थिक स्थिरता कायम राख्दै गरिबी न्यूनीकरण, सामाजिक सुरक्षा र शिक्षा विस्तारलाई प्राथमिकता दिए ।
उनको सरकारको प्रमुख सामाजिक कार्यक्रममध्ये बोल्सा फामिलिया थियो । यसले न्यून आय भएका परिवारलाई नगद सहायता उपलब्ध गराउने व्यवस्था गर्यो । बालबालिकाको शिक्षा र स्वास्थ्य सेवासँग सम्बन्धित सर्तलाई समेत जोडिएको यस कार्यक्रमले विपन्न परिवारलाई सहयोग पुर्याउने लक्ष्य राखेको थियो ।
ग्रामीण तथा विद्युत् पहुँचबाट वञ्चित समुदायसम्म बिजुली पुर्याउने कार्यक्रम, प्राविधिक शिक्षाको विस्तार र विश्वविद्यालय शिक्षामा पहुँच बढाउने पहल पनि उनका सरकारका महत्त्वपूर्ण कार्यक्रम थिए ।
यस अवधिमा ब्राजिलले आर्थिक वृद्धि, रोजगारी विस्तार र गरिबी न्यूनीकरणमा प्रगति गर्यो । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ब्राजिलका उत्पादनको माग बढ्नु, निर्यात विस्तार हुनु र न्यून आय भएका परिवारको क्रयशक्ति बढ्नुले आर्थिक गतिविधिमा प्रभाव पारे ।
तर उपलब्धिसँगै चुनौती पनि थिए । भ्रष्टाचारसम्बन्धी विवाद, सार्वजनिक संस्थाको प्रभावकारिता, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर तथा आर्थिक असमानता पूर्ण रूपमा समाधान हुन सकेनन् । सन् २००५ को मेन्सालाओ प्रकरणले उनको सरकारको राजनीतिक विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाएको थियो ।
त्यसैले लुलाको पहिलो दुई कार्यकाललाई सामाजिक कार्यक्रम र आर्थिक प्रगतिका आधारमा मात्र होइन, सुशासन तथा सार्वजनिक जवाफदेहिताका प्रश्नका आधारमा पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ ।
जेल जीवन र राजनीतिक सङ्कट
राष्ट्रपति पदबाट बाहिरिएपछि पनि लुला ब्राजिलको राजनीतिमा प्रभावशाली रहे । तर सन् २०१४ पछि ब्राजिलमा भ्रष्टाचारसम्बन्धी अनुसन्धान तीव्र बनेसँगै उनको राजनीतिक जीवन गम्भीर सङ्कटमा पुग्यो ।
सन् २०१७ मा उनी एक भ्रष्टाचारसम्बन्धी मुद्दामा दोषी ठहर भए । सन् २०१८ मा जेल परेका उनी करिब ५८० दिन हिरासतमा रहे । उनको गिरफ्तारीले ब्राजिलमा गहिरो राजनीतिक ध्रुवीकरण सिर्जना गर्यो । समर्थकहरूले मुद्दालाई राजनीतिक रूपमा प्रेरित भएको भन्दै विरोध गरे भने आलोचकहरूले भ्रष्टाचारविरुद्धको कारबाहीका रूपमा व्याख्या गरे ।
सन् २०२१ मा ब्राजिलको सर्वोच्च अदालतले मुद्दाको क्षेत्राधिकारसम्बन्धी त्रुटिका कारण उनका दोषसिद्धि खारेज गर्यो । न्यायिक निष्पक्षतासम्बन्धी प्रश्न पनि अदालतको निर्णयमा महत्त्वपूर्ण बनेको थियो । यसबाट लुलाले निर्वाचनमा उम्मेदवार बन्ने राजनीतिक अधिकार पुनः प्राप्त गरे ।
दोषसिद्धि खारेज हुनु सबै आरोपमा निर्दोष ठहर भएको समानार्थी होइन । तर कानुनी निर्णयले उनलाई पुनः राष्ट्रपतीय प्रतिस्पर्धामा फर्किने बाटो खोलिदियो ।
तेस्रो कार्यकाल र पुनरागमन
सन् २०२२ को निर्वाचनमा लुलाले तत्कालीन राष्ट्रपति जैर बोल्सोनारोलाई पराजित गरे । उनले दोस्रो चरणमा ५०.९ प्रतिशत मत प्राप्त गरेका थिए । सन् २०२३ जनवरी १ मा उनले तेस्रो पटक राष्ट्रपतिको जिम्मेवारी सम्हाले ।
तेस्रो कार्यकालमा उनले गरिबी तथा भोकमरी न्यूनीकरण, सामाजिक सहायता, वातावरण संरक्षण र ब्राजिलको अन्तर्राष्ट्रिय भूमिका विस्तारलाई प्राथमिकता दिए । अमेजन वन विनाश नियन्त्रण र सामाजिक कार्यक्रमलाई पुनः सुदृढ गर्ने प्रयास उनका प्रमुख प्राथमिकतामध्ये रहे ।
तर महँगी, सार्वजनिक खर्चको दबाब, राजनीतिक ध्रुवीकरण र संसद्मा विभिन्न राजनीतिक शक्तिसँग सहकार्य गर्नुपर्ने अवस्थाले उनको सरकारका सामु चुनौती पनि थपे । उनका नीतिलाई समर्थन गर्ने र आलोचना गर्ने दुवै पक्ष ब्राजिलको राजनीतिमा सक्रिय रहे ।
सन् २०२६ को निर्वाचनमा लुलाले फेरि जनताको मत प्राप्त गरे । अक्टोबर २५ मा भएको दोस्रो चरणको निर्वाचनमा उनले ६ करोड ४२ लाख ५६ हजार २३२ मत अर्थात् सदर मतको ५१.७९ प्रतिशत प्राप्त गरे । उनका प्रतिस्पर्धी फ्लाभियो बोल्सोनारोले ४८.२१ प्रतिशत मत पाए । यस विजयसँगै लुला चार पटक राष्ट्रपति निर्वाचित हुने ब्राजिलका पहिलो नेता बने । उनको चौथो कार्यकाल सन् २०२७ जनवरी ५ बाट सुरु हुनेछ ।
लुलाको यात्राले दिने सन्देश
लुलाको जीवनकथा गरिब परिवारमा जन्मिएको व्यक्ति राष्ट्रपति बनेको प्रेरणादायी कथामा मात्र सीमित छैन । यसले सङ्गठन निर्माण, जनताका समस्यासँग जोडिने राजनीति, पराजयबाट सिक्ने क्षमता र बदलिँदो परिस्थितिअनुसार रणनीति परिवर्तन गर्ने महत्त्व पनि देखाउँछ ।
उनले मजदुर आन्दोलनलाई राजनीतिक सङ्गठनसँग जोडे । लगातार तीन पटकको चुनावी पराजयपछि पनि राजनीतिक आधार विस्तार गर्न छाडेनन् । राष्ट्रपति बनेपछि सामाजिक कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिए । जेल जीवन र कानुनी सङ्कटपछि पनि निर्वाचनको प्रतिस्पर्धामा फर्किए । तर कुनै नेताको राजनीतिक सफलता मात्रले उसको शासनका सबै पक्ष सफल भएको प्रमाणित गर्दैन । लुलाको राजनीतिक यात्रामा सामाजिक उपलब्धि र आर्थिक प्रगतिसँगै भ्रष्टाचारसम्बन्धी विवाद, सुशासनका चुनौती र अपूरा सामाजिक सुधारका प्रश्न पनि छन् । त्यसैले उनको मूल्याङ्कन लोकप्रियता वा निर्वाचनमा प्राप्त मतका आधारमा मात्र होइन, नागरिकको जीवनस्तरमा आएको परिवर्तन, सार्वजनिक संस्थाको विश्वसनीयता, सामाजिक न्याय र लोकतान्त्रिक जवाफदेहिताका आधारमा गरिनुपर्छ ।
सन्दर्भ सामग्री:
ब्राजिलको सिनेट समाचार सेवा । (२५ अक्टोबर २०२६) ।
अल जजिरा । (२६ अक्टोबर २०२६) ।
द गार्डियन । (२६ अक्टोबर २०२६) ।
केसी सिस्ने अनलाइनका सम्पादक हुनुहुन्छ ।
