अगस्ट २६ को बिहान नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रमा भएको विनाशकारी प्राकृतिक विपद्को कारणबारे प्रारम्भिक अन्योलबीच चीनले पछिल्लो वैज्ञानिक अनुसन्धानमा आधारित औपचारिक निष्कर्ष सार्वजनिक गरेको छ। चीनको सिजाङ स्वायत्त क्षेत्र सरकारले आज अगस्ट ३० मा आयोजना गरेको पत्रकार सम्मेलनमा चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानअन्तर्गतको छेङ्दु पर्वतीय विपद् तथा वातावरण अनुसन्धान संस्थानका अनुसन्धानकर्ता सु पेङछेङले घटनाको उत्पत्तिबारे विस्तृत विवरण प्रस्तुत गरे।
चिनियाँ अनुसन्धान टोलीको निष्कर्षअनुसार, ग्यिरोङ बन्दरगाहमा पुगेको विनाशकारी मलबे–प्रवाहको स्रोत नेपालतर्फ लाङटाङ लिरुङ हिमालको दक्षिणी ढलानमा करिब ५,२०० मिटर उचाइमा रहेको हिमनदीको भंग थियो। हिमनदीको ठूलो भाग भत्किएपछि बरफ र चट्टानसहितको हिमपहिरो तीव्र गतिमा तल झरेको र त्यसले बाटोमा पहाडको सतहसमेत बगाउँदै विशाल मलबे–प्रवाहको रूप लिएको थियो।
यो निष्कर्षलाई चीनले केवल प्रत्यक्ष अवलोकनमा आधारित नभई रिमोट–सेन्सिङ निगरानी तथ्याङ्क, घटनास्थलबाट प्राप्त तथ्याङ्क र स्थलगत सर्वेक्षण तथा अनुसन्धानको संयुक्त विश्लेषणबाट आएको बताएको छ।
कहाँबाट सुरु भयो विपद्?
अनुसन्धान टोलीका अनुसार अगस्ट २६ बिहान चिनियाँ समयअनुसार करिब १० बजेर ५२ मिनेटमा लाङटाङ लिरुङ क्षेत्रको करिब ५,२०० मिटर उचाइमा हिमनदी भत्किएको थियो। त्यहाँबाट करिब एक हजार दुई सय मिटर तल अर्थात चार हजार मिटरको उचाईमा ठोकिएको पाइएको छ ।
त्यसबाट उत्पन्न बरफ–चट्टान हिमपहिरो उच्च स्थानबाट करिब ४,००० मिटर उचाइसम्म तीव्र गतिमा खसेको थियो। तल झर्ने क्रममा यसले पहाडको सतह काट्दै ठूलो मात्रामा चट्टान, माटो, बरफ र पानी मिसाएको थियो। यही प्रक्रिया हुँदै हिमपहिरो अन्ततः विशाल मलबे–प्रवाहमा परिणत भएको चिनियाँ टोलीको विश्लेषण छ।
यसको अर्थ, ग्यिरोङमा देखिएको मलबे–पहिरो केवल सामान्य वर्षाजन्य पहिरो नभएको चिनियाँ वैज्ञानिकहरूको दाबी हो। यसको प्रारम्भिक स्रोत नै उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमनदीजन्य घटना थियो।
२२ किलोमिटरको तीव्र यात्रा
वैज्ञानिक टोलीका अनुसार मलबे–प्रवाह पुरेपू जाङ्बु र तोङलिन जाङ्बु नदीको मार्ग हुँदै करिब २२ किलोमिटर तीव्र गतिमा अघि बढ्यो।
उच्च हिमाली क्षेत्रमा सुरु भएको घटना करिब १,८०० मिटर उचाइमा रहेको ग्यिरोङ बन्दरगाहसम्म पुग्दा यसको स्वरूप अझ शक्तिशाली मलबे–प्रवाहमा परिणत भएको थियो।
संस्थानका अनुसन्धानकर्ता सु पेङछेङले दीर्घकालीन जलवायु तापवृद्धिका कारण हिमनदी अस्थिर बन्दै गएपछि यो विपद् भएको बताएका छन्।
विपद्पछिको अनुसन्धानले बरफ–चट्टान हिमपहिरो उत्पन्न भएको क्षेत्रको साँघुरो उपत्यका र तीव्र भिरालो भू–भागका कारण भत्किएको हिमनदीमा अत्यधिक सम्भावित ऊर्जा सञ्चित रहेको देखाएको छ। तीव्र गतिमा तल झर्ने क्रममा घर्षण र ठक्करका कारण ठूलो मात्रामा ताप र पग्लिएको पानी उत्पन्न भएको थियो।
त्यसपछि बनेको बरफ–पानीको मिश्रणले उपत्यकामा रहेका हिमनदीले थुपारेका ढुंगा–माटो तथा अन्य खुकुला सामग्रीलाई समेत बगाउँदै तीव्र गतिमा मलबे–प्रवाहको रूप लिएको थियो। सुका अनुसार प्रारम्भिक हिमनदी भत्किएको करिब ६–७ मिनेटपछि, अगस्ट २६ बिहान करिब १०ः५९ बजे उक्त मलबे–प्रवाह ग्यिरोङ बन्दरगाह पुगेको थियो।
अनुसन्धान टोलीले यस्तो घटना सुरु भएको केही मिनेटमै तल्लो क्षेत्रमा विनाशकारी प्रभाव पार्न सक्ने संकेत गरेको छ। यही कारण यस प्रकारको विपद्लाई परम्परागत वर्षा वा नदीको बाढीभन्दा फरक प्रकृतिको जोखिमका रूपमा बुझ्नुपर्ने देखिन्छ।
ग्यिरोङमा कति ठूलो क्षति भयो?
चिनियाँ पक्षका अनुसार मलबे–प्रवाहले करिब ०.७ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रलाई प्रत्यक्ष प्रभावित गर्यो। त्यस क्षेत्रमा रहेका २७ वटा भवन तथा सम्बन्धित संरचना र सुविधा पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएका थिए।
ग्यिरोङ बन्दरगाहतर्फ जाने सडक, सञ्चार र विद्युत् संरचनामा समेत ठूलो क्षति पुगेको चिनियाँ अधिकारीहरूले बताएका छन्। यसले घटनापछि उद्धार टोलीलाई प्रभावित क्षेत्रमा पुग्न थप कठिन बनाएको थियो।
अनुसन्धान कसरी भयो?
यो घटनाको वैज्ञानिक मूल्याङ्कनका लागि चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानअन्तर्गतको छेङ्दु पर्वतीय विपद् तथा वातावरण अनुसन्धान संस्थानको क्रायोस्फियर आपत्कालीन विपद् न्यूनीकरण टोली परिचालित भएको थियो।
टोलीका अनुसन्धानकर्ता सु पेङछेङका अनुसार उनीहरू घटनापछि प्रभावित क्षेत्रतर्फ गएर स्थलगत अनुसन्धानमा सहभागी भएका थिए। त्यससँगै विगत केही दिनमा प्राप्त रिमोट–सेन्सिङ तथ्याङ्क र घटनास्थलबाट पठाइएका सामग्रीको अध्ययन गरिएको थियो।
यसले घटनालाई एउटा महत्वपूर्ण प्रश्नसँग जोड्छ—उपग्रह तस्वीर र स्थलगत अनुसन्धानले हिमनदी भत्किएको ठ्याक्कै क्षण र त्यसपछि भएको प्रवाहको क्रम कति स्पष्ट रूपमा देखाउन सक्छ?
चिनियाँ पक्षले यसबारे प्रारम्भिक उत्तर दिएको छ। तर विस्तृत वैज्ञानिक प्रतिवेदन, कच्चा उपग्रह डेटा, मोडलिङ परिणाम, हिमनदीको भंग भएको भागको विस्तृत नक्सा र प्रयोग गरिएको सबै विधि सार्वजनिक नभएसम्म यो निष्कर्षलाई प्रारम्भिक वैज्ञानिक मूल्याङ्कनका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ।
जलवायु परिवर्तनको प्रश्न
पत्रकार सम्मेलनमा चिनियाँ अनुसन्धान टोलीले घटनालाई दीर्घकालीन जलवायु तापक्रम वृद्धिका कारण हिमनदी अस्थिर बन्ने प्रक्रियासँग जोडेको छ।
तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण वैज्ञानिक सावधानी आवश्यक छ।
कुनै एउटा हिमनदी भत्किनुमा जलवायु परिवर्तनको भूमिका हुनसक्छ भन्ने कुरा र “यो घटना जलवायु परिवर्तनकै कारण भयो” भन्ने कुरा एउटै दाबी होइन। दोस्रो दाबी पुष्टि गर्न लामो समयको तापक्रम, हिमनदीको आकार र मोटाइमा आएको परिवर्तन, हिउँ तथा वर्षाको अवस्था, पराफ्रस्टको अवस्था र अन्य भूगर्भीय प्रक्रियासहित धेरै तथ्याङ्कको विश्लेषण आवश्यक हुन्छ।
चिनियाँ अनुसन्धान टोलीले भने यस घटनालाई तिब्बती पठार तथा आसपासका क्षेत्रमा देखिन थालेका क्रायोस्फियरजन्य विपद्को बदलिँदो स्वरूपसँग सम्बन्धित उदाहरणका रूपमा व्याख्या गरेको छ।
नेपालको लागि चेतावनी के हो?
लाङटाङ लिरुङजस्तो उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको घटना केही मिनेटमै सीमापारको तल्लो भूभागमा पुग्न सक्ने देखिएको छ। यसको अर्थ नेपालका हिमाली नदी प्रणालीमा उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने घटना र तल्लो क्षेत्रमा पर्ने प्रभावबीचको दूरी मात्र होइन, समय पनि अत्यन्त कम हुन सक्छ।
नेपालको विपद् व्यवस्थापन प्रणालीमा सामान्यतः वर्षा, नदीको जलस्तर र बाढीको निगरानीलाई प्राथमिकता दिइन्छ। तर हिमनदी भत्किने, बरफ–चट्टान हिमपहिरो जाने वा पहाडको ठूलो भाग एकैपटक खस्ने घटनाका लागि छुट्टै निगरानी र पूर्वसूचना प्रणाली आवश्यक पर्न सक्छ।
यस घटनाले नेपाल, चीन र हिमालय क्षेत्रमा काम गर्ने वैज्ञानिक संस्थाबीच उपग्रह डेटा, हिमनदी निगरानी, भू–आकृति, नदी बहाव र जोखिमसम्बन्धी सूचना आदानप्रदान अझ व्यवस्थित बनाउनुपर्ने आवश्यकता पनि देखाएको छ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न अझै बाँकी
चिनियाँ अनुसन्धान टोलीले ग्यिरोङमा पुगेको मलबे–प्रवाहको तत्काल स्रोत र घटनाक्रमबारे महत्वपूर्ण जानकारी सार्वजनिक गरेको छ। तर यसबाट विपद्को सम्पूर्ण वैज्ञानिक कथा समाप्त भएको छैन।
अब आवश्यक पर्ने अध्ययनले कम्तीमा यी प्रश्नको उत्तर दिनुपर्छ—
हिमनदी किन भत्कियो?
भंग भएको हिमनदीको वास्तविक आयतन कति थियो?
बरफसँग कति चट्टान र अन्य पदार्थ मिसिएको थियो?
मलबे–प्रवाहको अधिकतम बहाव र गति कति थियो?
लाङटाङ लिरुङ क्षेत्रमा हिमनदी विगतका वर्षमा कति परिवर्तन भएको थियो?
जलवायु परिवर्तन, वर्षा, तापक्रम वा भूगर्भीय अस्थिरतामध्ये कुन–कुन कारकले घटनालाई प्रभाव पारे?
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—यस्तो घटना दोहोरिन सक्ने अन्य जोखिमयुक्त हिमनदी र हिमाली ढलान कुन–कुन हुन्?
यी प्रश्नको उत्तरका लागि पत्रकार सम्मेलनमा प्रस्तुत गरिएको प्रारम्भिक निष्कर्षभन्दा विस्तृत वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक हुनेछ।
निष्कर्ष
ग्यिरोङ विपद्बारे चीनले सार्वजनिक गरेको वैज्ञानिक निष्कर्षले एउटा महत्वपूर्ण तथ्य स्पष्ट पारेको छ—विपद्को प्रभाव सीमाभित्र सीमित हुँदैन। नेपालको उच्च हिमाली क्षेत्रमा सुरु भएको क्रायोस्फियरजन्य घटना केही मिनेटमै चीनको ग्यिरोङ बन्दरगाहसम्म पुगेको चिनियाँ अनुसन्धान टोलीको निष्कर्ष छ।
तर अबको बहस केवल “विपद् कहाँबाट सुरु भयो?” भन्नेमा सीमित हुनु हुँदैन। प्रश्न “किन भयो, भविष्यमा कहाँ हुन सक्छ र त्यसलाई पहिले नै कसरी पहिचान गर्ने?” भन्नेमा केन्द्रित हुनुपर्छ।
यसका लागि नेपालले आफ्नै उच्च हिमाली क्षेत्रको वैज्ञानिक निगरानी बढाउन, उपलब्ध अन्तर्राष्ट्रिय तथा उपग्रह तथ्याङ्कलाई एकीकृत गर्न र हिमनदी–पहिरो–बाढीको संयुक्त पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ।
(यो सामग्री ३० अगस्ट २०२६ मा सिजाङ क्षेत्रीय सरकारको सूचना कार्यालयद्वारा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानका अनुसन्धानकर्ता सु पेङछेङले प्रस्तुत गरेको वैज्ञानिक निष्कर्षमा आधारित हो। यसलाई चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानको पूर्ण प्रकाशित अध्ययन प्रतिवेदनका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। विस्तृत प्राविधिक प्रतिवेदन वा मूल डेटा सार्वजनिक भएमा निष्कर्षहरू थप परिष्कृत हुन सक्छन्।)
केसी सिस्ने अनलाइनका सम्पादक हुनुहुन्छ ।
