सर्जन गौतम
पृथ्वी स्थिर छैन। यसको भूगोल, जलवायु, समुद्र, हिमनदी, वनस्पति र जीवजन्तुको संसार करोडौँ वर्षदेखि निरन्तर परिवर्तन हुँदै आएको छ। तर पृथ्वीको इतिहासमा भएका अधिकांश ठूला परिवर्तनहरू हुन लाखौँ वा करोडौँ वर्ष लागे। आज भने मानव गतिविधिका कारण पृथ्वीको वातावरणमा भइरहेको परिवर्तनको गति असाधारण रूपमा तीव्र भएको छ।
पृथ्वीको विगतलाई हेर्दा महादेशहरूको निर्माण र विखण्डन यसको एउटा महत्वपूर्ण उदाहरण हो। करिब १८०–२०० मिलियन वर्षअघि विशाल गोडवाना भूखण्ड क्रमशः टुक्रिन थाल्यो। त्यसबाट आजका दक्षिण अमेरिका, अफ्रिका, अन्टार्क्टिका, अष्ट्रेलिया, भारत, माडागास्करलगायतका भूभागहरू निर्माण हुने प्रक्रियाले गति लियो।
करिब १८० मिलियन वर्षअघि पूर्वी गोडवाना—अन्टार्क्टिका, अष्ट्रेलिया, भारत र माडागास्कर—पश्चिमी गोडवानाका अफ्रिका र दक्षिण अमेरिकाबाट अलग हुन थाले। करिब १४० मिलियन वर्षअघि दक्षिण अमेरिका र अफ्रिका छुट्टिँदै गएपछि दक्षिण एटलान्टिक महासागर विस्तार हुन थाल्यो। त्यसपछि भारत माडागास्कर र अन्टार्क्टिकाबाट अलग हुँदै उत्तरतिर अघि बढ्यो। अन्ततः भारत एसियाली प्लेटसँग ठोक्कियो।
भारत र यूरेसियन प्लेटबीचको यही दीर्घकालीन टक्करले पृथ्वीको सतहलाई माथितिर धकेल्दै हिमालय निर्माणको प्रक्रिया अघि बढायो। आज पनि भारतीय प्लेट उत्तरतर्फ सर्दै रहेकाले हिमालय भूगर्भीय दृष्टिले अझै सक्रिय र परिवर्तनशील क्षेत्र हो।
जब हरियो अन्टार्क्टिका बरफको महादेश बन्यो
आज हामी अन्टार्क्टिकालाई चारैतिर हिउँले ढाकिएको अत्यन्त चिसो महादेशका रूपमा चिन्छौँ। तर यसको विगत आजको जस्तो थिएन। भूगर्भीय इतिहासमा अन्टार्क्टिकाका केही भागमा वनस्पति र विविध जीवजन्तु रहेको प्रमाण भेटिएका छन्।
अष्ट्रेलिया र अन्टार्क्टिका क्रमशः अलग हुँदै गएपछि दक्षिणी महासागरको परिसञ्चरणमा ठूलो परिवर्तन आयो। विशेषगरी अन्टार्क्टिक वरिपरि विकसित भएको दक्षिणी महासागरीय परिसञ्चरणले महादेशलाई तुलनात्मक रूपमा तातो समुद्री पानीको प्रभावबाट अलग पार्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। दीर्घकालीन रूपमा तापक्रम घट्दै गएपछि अन्टार्क्टिकामा विशाल हिमचादर विकास भयो।
यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा सम्झाउँछ—पृथ्वीको कुनै भूभागको वर्तमान स्वरूपलाई हेरेर त्यसको सधैँ यस्तै थियो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। पृथ्वीको स्वरूप निरन्तर परिवर्तनशील छ।
डाइनोसरको युगदेखि स्तनधारीको उदयसम्म
पृथ्वीको इतिहासमा वातावरणीय परिवर्तनसँगै जीव संसारमा पनि ठूलो परिवर्तन आएको छ। करिब ६६ मिलियन वर्षअघि भएको ठूलो सामूहिक विलुप्तताले गैर-पक्षी डाइनोसरसहित पृथ्वीका धेरै प्रजातिलाई समाप्त गर्यो। त्यसपछि स्तनधारी जीवहरूको विकास र विविधीकरणले तीव्र गति लियो।
लाखौँ वर्षको विकासक्रमपछि मानव जातिको उदय भयो। अन्य जीवहरूभन्दा फरक रूपमा मानिसले वातावरणलाई आफ्नो आवश्यकताअनुसार तीव्र गतिमा परिवर्तन गर्ने क्षमता हासिल गर्यो। कृषि, उद्योग, यातायात, ऊर्जा र प्रविधिको विकाससँगै मानव सभ्यता पृथ्वीका प्राकृतिक स्रोतमा अत्यधिक निर्भर हुँदै गयो।
यहीँबाट पृथ्वीको परिवर्तनको अर्को अध्याय सुरु हुन्छ।
औद्योगिक युग र कार्बनको बढ्दो बोझ
औद्योगिक क्रान्तिपछि कोइला, पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यासजस्ता जीवाश्म इन्धनको प्रयोग तीव्र रूपमा बढ्यो। आर्थिक वृद्धि, औद्योगिक उत्पादन र ऊर्जा खपत विस्तारसँगै वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइड तथा अन्य हरितगृह ग्यासको मात्रा बढ्दै गयो।
पुँजीवादी उत्पादन प्रणालीको मूल प्रेरणामध्ये नाफा र निरन्तर आर्थिक विस्तार महत्वपूर्ण भएकाले आलोचकहरूले वातावरणीय संकटलाई यस उत्पादन प्रणालीसँग जोडेर हेर्ने गरेका छन्। उत्पादन र उपभोगको निरन्तर विस्तारले प्राकृतिक स्रोतको दोहन र जीवाश्म इन्धनको खपतलाई ठूलो स्तरमा बढाएको छ।
यद्यपि जलवायु परिवर्तनलाई केवल एउटै आर्थिक व्यवस्थाको परिणाम भनेर बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ। जनसंख्या वृद्धि, ऊर्जा प्रणाली, प्रविधि, भूमि प्रयोग, वन विनाश, औद्योगिकीकरण र उपभोगका विभिन्न ढाँचाले पनि यसमा भूमिका खेल्छन्। तर वर्तमान जलवायु संकटको प्रमुख वैज्ञानिक कारण मानव गतिविधिबाट बढेको हरितगृह ग्यास उत्सर्जन हो भन्ने विषयमा वैज्ञानिक सहमति अत्यन्त बलियो छ।
आज पृथ्वीको वायुमण्डलले अतिरिक्त ताप रोकिरहेको छ। यसको परिणामस्वरूप विश्वको औसत तापक्रम बढ्दै गएको छ।
हिमालयदेखि समुद्रसम्म संकटको विस्तार
जलवायु परिवर्तनको प्रभाव कुनै एउटा देश वा महादेशमा सीमित छैन। हिमनदी पग्लने गति बढ्नु, हिमतालको जोखिम बढ्नु, अत्यधिक वर्षा र खडेरीका घटना तीव्र हुनु, समुद्री सतह बढ्नु, समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीमा परिवर्तन आउनु तथा चरम मौसमी घटनाको जोखिम बढ्नु यसका विभिन्न अभिव्यक्ति हुन्।
हिमालयी क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धिको प्रभाव अझ संवेदनशील हुन सक्छ। हिमनदी र हिमतालमा हुने परिवर्तनले पहाडी तथा हिमाली समुदायलाई जोखिममा पार्न सक्छ। पहिरो, बाढी, हिमपहिरो र हिमताल विस्फोटजस्ता घटनाले मानव बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र अन्य पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्याउन सक्छन्।
नेपालमा हालसालै रसुवा, नुवाकोट र धादिङलगायतका क्षेत्रमा देखिएका विनाशकारी बाढी तथा पहिरोजस्ता घटनालाई केवल एउटा कारणले व्याख्या गर्न सकिँदैन। भौगोलिक अवस्था, अत्यधिक वर्षा, नदीको बहाव, भू-उपयोग, कमजोर पूर्वाधार र हिमाली वातावरणमा भइरहेको परिवर्तनजस्ता धेरै कारण एकअर्कासँग जोडिन सक्छन्।
त्यसैले कुनै एउटा बाढी वा पहिरोलाई सीधै “जलवायु परिवर्तनकै कारण” भनेर निष्कर्ष निकाल्नुभन्दा घटनाको वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक हुन्छ। तर दीर्घकालीन रूपमा जलवायु परिवर्तनले यस्ता जोखिमको प्रकृति र तीव्रतामा प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने तथ्यलाई बेवास्ता गर्न पनि मिल्दैन।
संकट केवल हिमालको होइन
हिमाली देश नेपाल जलवायु परिवर्तनको एउटा पाटोबाट प्रभावित छ भने समुद्री सतहसँग अत्यन्त नजिक रहेका साना टापु राष्ट्रहरू अर्को पाटोबाट प्रभावित छन्। समुद्री सतह बढ्दै जाँदा माल्दिभ्सजस्ता देशहरूका लागि दीर्घकालीन जोखिम गम्भीर बन्दै गएको छ।
यसरी हेर्दा जलवायु संकटले संसारका विभिन्न भूगोललाई फरक–फरक तरिकाले प्रभावित गरिरहेको छ। कसैले हिमनदी पग्लिएको देखिरहेको छ, कसैले समुद्रको अतिक्रमण, कसैले खडेरी र कसैले विनाशकारी वर्षा।
यो कुनै एउटा देशको मात्र समस्या होइन। यो विश्वव्यापी समस्या हो।
प्रविधिको विकास : समाधान कि थप दबाब?
आजको संसारमा एसी, रेफ्रिजेरेटर, कोल्ड स्टोरेज, निजी सवारी, विशाल औद्योगिक उत्पादनदेखि डेटा सेन्टर, डिजिटल प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्म ऊर्जा खपत तीव्र रूपमा बढिरहेको छ।
डिजिटल प्रविधि आफैँ वातावरणका लागि अनिवार्य रूपमा खराब भने होइन। यसले ऊर्जा दक्षता, मौसम पूर्वानुमान, विपद् व्यवस्थापन, वैज्ञानिक अनुसन्धान र स्रोतको प्रभावकारी उपयोगमा महत्वपूर्ण योगदान गर्न सक्छ। तर डेटा सेन्टरलगायत डिजिटल पूर्वाधार सञ्चालनका लागि ठूलो मात्रामा विद्युत् आवश्यक पर्छ। त्यो विद्युत् जीवाश्म इन्धनबाट उत्पादन भइरहेसम्म डिजिटल विस्तारले पनि कार्बन उत्सर्जनमा योगदान गर्न सक्छ।
यसैले प्रश्न प्रविधि प्रयोग गर्ने कि नगर्ने भन्ने होइन; कस्तो प्रविधि, कुन ऊर्जाबाट र कुन उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्ने भन्ने हो।
अबको बाटो के?
विपद् आइसकेपछि पहिलो प्राथमिकता उद्धार, राहत र पुनर्स्थापना नै हो। प्रभावित नागरिकको जीवन रक्षा गर्न राज्य, स्थानीय समुदाय, नागरिक समाज र अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय सबैले सहयोग गर्नुपर्छ।
तर दीर्घकालीन समाधानका लागि राहत मात्र पर्याप्त हुँदैन। उत्पादन, ऊर्जा, उपभोग र विकासको वर्तमान ढाँचामाथि पनि पुनर्विचार आवश्यक छ।
नाफालाई मात्र विकासको मापदण्ड बनाउने प्रवृत्तिको सट्टा मानव कल्याण, सामाजिक न्याय र वातावरणीय दिगोपनलाई विकासको केन्द्रमा राख्नुपर्छ। आवश्यकता र विलासिताबीचको सीमा छुट्याउँदै स्रोतको न्यायपूर्ण र सन्तुलित उपयोग गर्नुपर्छ। जीवाश्म इन्धनको निर्भरता घटाएर नवीकरणीय ऊर्जातर्फ जानुपर्छ। वन, नदी, हिमाल, समुद्र र जैविक विविधतालाई केवल आर्थिक स्रोतका रूपमा होइन, जीवन प्रणालीका अभिन्न अंगका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
यही सन्दर्भमा समाजवादी वा समुदायमुखी उत्पादन प्रणालीको अवधारणाले पनि एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—उत्पादनको उद्देश्य केवल निजी नाफा हो कि समग्र समाजको आवश्यकता र भावी पुस्ताको सुरक्षा पनि हो?
विकासको केन्द्रमा मानिस मात्र होइन, मानिससहित सम्पूर्ण प्रकृति हुनुपर्छ। यसलाई प्रकृतिकेन्द्रित विकास दृष्टिकोण भन्न सकिन्छ।
पृथ्वी बचाउने प्रश्न वास्तवमा मानव सभ्यता बचाउने प्रश्न हो
पृथ्वी मानव आगमनभन्दा धेरै पुरानो छ र मानव सभ्यता समाप्त भए पनि पृथ्वी कुनै न कुनै रूपमा अस्तित्वमा रहनेछ। त्यसैले “पृथ्वी बचाउने” भन्दा पनि अहिलेको मूल प्रश्न मानव र अन्य जीवहरूको सुरक्षित तथा दिगो भविष्य सुनिश्चित गर्ने हो।
गोडवानाको विखण्डन हुन करोडौँ वर्ष लाग्यो। हिमालय निर्माण हुन पनि करोडौँ वर्ष लाग्यो। अन्टार्क्टिका बरफको महादेश बन्न पनि अत्यन्त लामो समय लाग्यो। तर मानिसले केही सय वर्षमै पृथ्वीको वायुमण्डलीय संरचनामा उल्लेखनीय परिवर्तन ल्याइदिएको छ।
यही नै आजको सबैभन्दा ठूलो चेतावनी हो।
प्राकृतिक परिवर्तन पृथ्वीको इतिहासको स्वाभाविक प्रक्रिया हो। तर मानव सिर्जित जलवायु परिवर्तनको गति र त्यसको प्रभावले हामीलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोधिरहेको छ—हामी पृथ्वीलाई आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्न प्रयोग गरिरहेका छौँ कि आफ्नै भविष्यलाई जोखिममा पारिरहेका छौँ?
यसको उत्तर केवल वैज्ञानिक प्रयोगशालामा होइन, हाम्रो उत्पादन प्रणाली, ऊर्जा नीति, उपभोगको संस्कृति र विकासको परिभाषामा खोज्नुपर्नेछ।
पृथ्वीको भविष्य अब केवल प्रकृतिको हातमा छैन; मानवका सामूहिक निर्णयले पनि त्यसको भविष्य निर्धारण गर्दैछन्।
सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।
