सरल भाषामा भन्नुपर्दा, हिमनदी भत्किनु भनेको हिमनदीको आधारबाट ठूलो मात्रामा हिउँ/बरफको भाग छुट्टिनु हो। यसमा कहिलेकाहीँ लाखौँ घनमिटर बरफ, चट्टान र पानीसमेत संलग्न हुन्छन्। त्यसपछि यो तीव्र गतिमा बग्ने बरफयुक्त हिमपहिरो वा मलबे–बाढीमा परिणत हुन सक्छ।

‘हिमनदी भत्किनु’ ग्लेसियोलोजी अर्थात् हिमनदी विज्ञानमा औपचारिक रूपमा परिभाषित वैज्ञानिक शब्द भने होइन। तर यस्ता घटनालाई वर्णन गर्न यो शब्द व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय खुला पहुँच वैज्ञानिक जर्नल Earth System Science Data ले यसलाई हिमाली भिरालो क्षेत्रमा गुरुत्वाकर्षणका कारण हुने हिमनदीको असफलता (failure) का रूपमा व्याख्या गरेको छ। यसअन्तर्गत हिमपहिरो, हिमनदीको ठूलो भाग छुट्टिनु तथा चट्टान–बरफको पहिरो पर्छन्।

Planet Labs का भू–उपग्रह तस्बिरको प्रारम्भिक अध्ययनले तिब्बतको ल्हेन्दे नदीमा बरफ र चट्टानसहितको पहिरो खसेपछि मलबे बोकेको बाढी आएको देखाएको थियो। नेपालका विपद् व्यवस्थापन अधिकारीहरूले सामाजिक सञ्जाल ‘एक्स’ मा दिएको जानकारीअनुसार यो घटना रसुवागढीस्थित नेपाल–चीन सीमा नाकाबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्वमा भएको थियो।

टेलिभिजनमा प्रसारित दृश्यमा घरहरू भत्किएका, गाडीहरू बाढीमा बगेका र फलामे पुलसमेत बाढीले बगाएको देखिएको थियो। प्रत्यक्षदर्शीहरूले बाढीले पूरै गाउँहरू डुबाएको बताएका थिए।

नेपाल र तिब्बतमा के भयो?

यो विपद् हिमाली नेपाल–तिब्बत सीमा क्षेत्रमा भएको थियो। नेपालको रसुवा जिल्लामा यसको सबैभन्दा ठूलो क्षति भएको थियो, जुन चीनको सीमाभन्दा ठीक दक्षिणमा पर्छ।

प्रारम्भिक बाढी ल्हेन्दे खोलामा पसेको थियो। ल्हेन्दे खोला भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली नदीमा मिसिन्छ र त्यसपछि बाढीको पानी दक्षिणतर्फ नेपालतिर बगेको थियो। रिपोर्टहरूअनुसार त्रिशूली नदीको पानीको सतह केवल ३० मिनेटमा ९ मिटर (करिब २७ फिट) सम्म बढेको थियो।

नेपालको राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका अनुसार ल्हेन्दे नदीमा आएको यो ‘हिमनदीसम्बन्धी बाढी’ नेपाली भूभागमा भएको बरफ–चट्टानको पहिरो (ice-rock avalanche) का कारण आएको थियो। प्राधिकरणका भूगर्भविद् प्रकाश पोखरेलले यस्तो जानकारी दिएका थिए।

भारतको उत्तरपूर्वी राज्य सिक्किममा रहेको सिक्किम विश्वविद्यालयमा अध्यापन गर्ने इन्जिनियरिङ भूगर्भविद् विक्रम गुप्ताका अनुसार घटनाको सुरुआत हिमनदीको अगाडिको ठूलो भाग भत्किएर भएको पुष्टि भएको छ। त्यससँगै ठूलो मात्रामा चट्टान र माटो पनि मिसिएको हुन सक्ने उनको भनाइ थियो।

क्यानडाको युनिभर्सिटी अफ क्यालगरीका भू–वैज्ञानिक ड्यान सुगरले भू–उपग्रह तस्बिरमा विपद् आउनुअघि २४ घण्टामा ठूलो मात्रामा हिउँ पग्लिएको देखिएको बताएका थिए। उनका अनुसार करिब ५,२०० मिटर उचाइमा हिमनदीको तल्लो भाग छुट्टिएर करिब १,२०० मिटर तल रहेको उपत्यकाको सतहमा खसेको थियो।

यो विपद् हिमालय क्षेत्रमा तीव्र रूपमा बढिरहेको तापक्रम र हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेको पृष्ठभूमिमा भएको हो।

अफगानिस्तान, बंगलादेश, भुटान, चीन, भारत, म्यानमार, नेपाल र पाकिस्तानसम्म फैलिएको हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रका हिमनदीहरूले सन् २०११ देखि २०२० सम्मको अवधिमा अघिल्लो दशकको तुलनामा ६५ प्रतिशत बढी गतिमा बरफ गुमाएका थिए।

संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार भारत र चीनजस्ता दुई ठूला कार्बन उत्सर्जक मुलुकबीच रहेको नेपालका हिमनदीहरूले विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिका कारण करिब तीन दशकमा आफ्नो कुल बरफको लगभग एकतिहाइ मात्रा गुमाइसकेका छन्।

विपद्का एक जीवित पीडित ६८ वर्षीय केशवप्रसाद बरालले नेपाली अस्पतालमा उपचार गराइरहेका बेला भनेका थिए, “हिलोको ठूलो भेल सिधै हामीतर्फ आइरहेको थियो।”

उनका अनुसार भेल नजिकिँदै जाँदा यसको उचाइ झन् बढ्दै गएको थियो। हिलो घरभित्र पस्न थालेपछि उनले आफ्नी श्रीमतीको हात समातेर उनलाई घरको छततर्फ लैजान खोजेका थिए। तर उनकी श्रीमती बाढीको हिलोमा बगेकी थिइन्।

घटनाको चार घण्टापछि हेलिकोप्टरमार्फत बराललाई सुरक्षित स्थानमा लगिएको थियो। उनकी श्रीमती भने अझै हिलोमुनि रहेको उनले बताएका थिए।

के विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिका कारण यस्तो भयो?

विशेषज्ञहरूका अनुसार विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि र जलवायु परिवर्तन नै यो विनाशकारी बाढीको प्रत्यक्ष कारण हो भनेर अहिले नै निश्चित रूपमा भन्न सकिँदैन।

यस क्षेत्रमा हुने जोखिममध्ये हिमताल विस्फोटजन्य बाढी (Glacial Lake Outburst Flood—GLOF) पनि प्रमुख हो। हिमनदीबाट बनेका तालहरूमा जम्मा भएको ठूलो मात्राको पानी अचानक बाहिर निस्कँदा यस्तो विनाशकारी बाढी आउन सक्छ।

बेलायतको रिडिङ विश्वविद्यालयकी अनुसन्धानकर्ता डोरोथी हेनरिकका अनुसार तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमालयमा यस्ता जोखिम बढिरहेका छन्।

उनका अनुसार हिमालयमा जलवायु परिवर्तनका कारण अत्यधिक गर्मीका घटना बढ्नु, हिमनदी पछाडि हट्नु र स्थायी रूपमा जमेको जमिन (permafrost) घट्नु जस्ता परिवर्तन देखिएका छन्। यी परिवर्तनले पहिरो र हिमताल विस्फोटजन्य बाढीजस्ता घटना निम्त्याउन सक्छन्।

अमेरिकाको युनिभर्सिटी अफ टेक्सास सान एन्टोनियोका जलविज्ञानी हातिम सरिफले विपद्अघि ठूलो वर्षा नहुनु आफूलाई सबैभन्दा आश्चर्यजनक लागेको बताएका थिए। उनका अनुसार यसले संसारका अधिकांश परम्परागत बाढी पूर्वसूचना प्रणालीलाई समेत चुनौती दिन्छ।

हिलो र पानी तीव्र गतिमा बगिरहेको अवस्थामा त्यसलाई आँखाले देख्दासम्म धेरै ढिला भइसकेको हुन सक्छ। सरिफका अनुसार यस्तो अवस्थामा पैदल भागेर वा गाडीमा भागेर सुरक्षित हुन पनि निकै कठिन हुन्छ, किनकि तीव्र गतिमा बगेको हिलो र पानी अत्यन्त खतरनाक हुन्छ।

हिमनदी भत्किने घटना कत्तिको सामान्य छन्?

पछिल्लो दशकमा हिमनदी भत्किएका केही घटना भएका छन्। तर वैज्ञानिक र भूगर्भविद्हरूले यस्ता घटनालाई असामान्य र दुर्लभ मान्छन्।

तिब्बत विश्वमा अभिलेख भएका केही ठूला हिमनदी भत्किने घटनाको केन्द्रका रूपमा देखिएको छ। यद्यपि वैज्ञानिकहरूका अनुसार प्रत्येक घटनाको कारण सम्बन्धित स्थानको भौगोलिक अवस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ।

सन् २०१६ को जुलाईमा, तिब्बतको पश्चिमी क्षेत्रमा रहेको अरु पर्वतशृंखलाको एउटा उपत्यका हिमनदीको तल्लो भाग छुट्टिएको थियो। त्यस क्रममा करिब ६ करोड ८० लाख घनमिटर बरफ पहाडबाट तल खसेको थियो। घटनामा नौ जना गोठाला र सयौँ पशु मरेका थिए।

त्यसको दुई महिनापछि नजिकैको अर्को हिमनदी पनि भत्कियो र करिब ८ करोड ३० लाख घनमिटर बरफ खसेको थियो। नासाले यसलाई दुर्लभ घटना भनेको थियो।

दुई वर्षपछि, तिब्बतको सेदोङ्पु बेसिनमा दुईवटा बरफ–चट्टानका पहिरो भएका थिए। ठूलो मात्रामा बरफ र मलबे यार्लुङ त्साङ्पो नदीमा खसेको थियो, जुन भारतमा ब्रह्मपुत्र नदीका रूपमा चिनिन्छ।

मलबेले नदीको बहाव रोक्दा अस्थायी ताल बनेको थियो। यस घटनाले हिमनदी भत्किँदा त्यसले कसरी तल्लो क्षेत्रमा ठूलो बाढीको जोखिम सिर्जना गर्न सक्छ भन्ने देखाएको थियो।

सन् २०२२ को नोभेम्बरमा, कुनलुन पर्वतमा रहेको बुकादाबान फेङ हिमनदीबाट करिब ४ करोड घनमिटर बरफ छुट्टिएको थियो। बरफको पहिरो तल रहेको तालमा खस्दा करिब १३ मिटर (४२ फिट) अग्लो छाल सिर्जना भएको युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सीको विश्लेषणले देखाएको थियो। उक्त क्षेत्र अत्यन्त दुर्गम भएकाले घटना सुरुमा कसैको नजरमा परेको थिएन।

भारतको उत्तराखण्डमा सन् २०१८ मा रोन्टी पिकको उत्तरतर्फको अत्यन्त भिरालो भागबाट करिब २ करोड ७० लाख घनमिटर चट्टान र हिमनदीको बरफ खसेको थियो। उक्त घटनामा २०० भन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएको थियो। तर वैज्ञानिकहरूले त्यसलाई विशुद्ध हिमनदी भत्किएको घटनाभन्दा बरफ मिसिएको चट्टानी पहिरो का रूपमा हेरेका छन्।

गत वर्षको मे महिनामा स्विट्जरल्यान्डको ब्लाटेनमा चट्टान, माटो र बरफको ठूलो मात्रा पहाडबाट तल खस्दा धुलोको विशाल बादल उठेको थियो र ब्लाटेन गाउँको ठूलो भाग पुरिएको थियो। विशेषज्ञहरूले उक्त घटना आल्प्स पर्वत क्षेत्रमा भइरहेको जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित रहेको बताएका छन्।

सिस्ने अनलाइन

सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।