कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) अब मानिसले प्रश्न सोध्दा उत्तर दिने वा तस्बिर बनाउने प्रविधिमा मात्र सीमित छैन । यो शिक्षा, स्वास्थ्य, उद्योग, कृषि, व्यापार, सञ्चार, सुरक्षा, रोबोटिक्स र अन्तरिक्षसम्म फैलिँदै गएको छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, एआई अब आर्थिक र भूराजनीतिक शक्तिको नयाँ आधार बन्दै गएको छ । यही कारण विश्वका दुई ठूला शक्ति अमेरिका र चीनबीच एआईको क्षेत्रमा तीव्र प्रतिस्पर्धा भइरहेको छ। दुवै देशको लक्ष्य एआईमा नेतृत्व हासिल गर्नु भए पनि त्यसका लागि अपनाएको बाटो भने फरक छ।
सरल भाषामा भन्नुपर्दा, अमेरिका सबैभन्दा शक्तिशाली र अत्याधुनिक एआई निर्माण गर्ने दौडमा अगाडि देखिन्छ भने चीन शक्तिशाली एआईलाई कम लागतमा, खुला रूपमा र धेरैभन्दा धेरै मानिस तथा उद्योगसम्म पुर्याउने रणनीतिमा आक्रामक रूपमा अघि बढिरहेको छ।
यही भिन्नता नै अहिलेको एआई प्रतिस्पर्धा बुझ्ने मुख्य आधार हो। अमेरिकी एआई रणनीतिको केन्द्रमा frontier AI अर्थात् अत्याधुनिक र सबैभन्दा सक्षम एआई प्रणाली निर्माण गर्ने लक्ष्य देखिन्छ। OpenAI, Google, Anthropic, Meta लगायतका कम्पनीले अत्यन्त शक्तिशाली एआई मोडल निर्माण गर्न ठूलो लगानी गरिरहेका छन्। यसका लागि ठूलो मात्रामा कम्प्युटिङ शक्ति, अत्याधुनिक चिप, डेटा सेन्टर, क्लाउड पूर्वाधार, अनुसन्धानकर्ता र पूँजी आवश्यक हुन्छ। यही क्षेत्रमा अमेरिकाको ठूलो शक्ति छ।
Stanford HAI को AI Index 2026 अनुसार अमेरिकाले उल्लेखनीय एआई मोडल विकास र निजी लगानीमा चीनमाथि ठूलो अग्रता कायम राखेको छ। अमेरिकामा हजारौँ एआई डेटा सेन्टर छन् र अत्याधुनिक एआई चिपको क्षेत्रमा पनि अमेरिकी कम्पनीहरूको ठूलो प्रभाव छ। यसको अर्थ अमेरिका केवल एआईको ‘software’ बनाउने देश होइन; एआई चलाउन आवश्यक hardware, cloud र computing infrastructure को ठूलो हिस्सा पनि उसको नियन्त्रणमा छ।
अमेरिकी रणनीतिलाई त्यसैले यसरी बुझ्न सकिन्छ:
ठूलो लगानी→शक्तिशाली चिप→विशाल computing→अत्याधुनिक model→अझ सक्षम AI।
यो रणनीतिको लक्ष्य एआईको क्षमताको सीमालाई निरन्तर अगाडि धकेल्नु हो।
चीनको बाटो : सस्तो, खुला र व्यापक एआई
चीनले पनि शक्तिशाली एआई निर्माण गरिरहेको छ। तर उसको रणनीतिमा अर्को महत्वपूर्ण पक्ष थपिएको छ- कम लागत र व्यापक पहुँच।
DeepSeek, Qwen, Kimi र Z.ai जस्ता चिनियाँ कम्पनीका मोडलले open-weight एआईलाई तीव्र रूपमा अघि बढाएका छन्। Z.ai को GLM 5.3 जस्ता नयाँ मोडल coding र cybersecurity लगायतका जटिल क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धा गर्न खोजिरहेका छन्। यसले चिनियाँ एआई विकास अब केवल सामान्य chatbot बनाउने चरणमा नरहेको देखाउँछ। तर चीनको विशेषता मोडल बनाउनु मात्र होइन।
उसले एउटा फरक प्रश्नमा जोड दिइरहेको छ- ‘सबैभन्दा शक्तिशाली एआई कसले बनाउने?’ मात्र होइन, ‘सबैभन्दा धेरै मानिसले प्रयोग गर्ने एआई कसले बनाउने?’ यही कारण चीनले कम लागत, open-weight मोडल, स्थानीय रूपमा सञ्चालन गर्न सकिने प्रविधि र व्यापक औद्योगिक प्रयोगलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ।
Open-weight भनेको के हो?
कुनै एआई कम्पनीले आफ्नो मोडल पूर्ण रूपमा बन्द राखेर प्रयोगकर्तालाई केवल आफ्नो वेबसाइट वा API मार्फत प्रयोग गर्न दियो भने त्यो बन्द प्रणाली भयो। तर open-weight model मा मोडलका महत्वपूर्ण संरचनात्मक weights उपलब्ध गराइन्छन्। विकासकर्ता वा कम्पनीले आफ्नो आवश्यकता र उपलब्ध कम्प्युटिङ क्षमताअनुसार त्यसलाई प्रयोग, परिमार्जन वा आफ्नै प्रणालीमा सञ्चालन गर्न सक्छ। यसको फाइदा के भयो भने एआई प्रयोग गर्न सधैँ महँगो विदेशी सेवा वा ठूलो cloud infrastructure मा निर्भर रहनुपर्दैन। यही कारण चीनको open-weight रणनीतिले विकासशील देशका कम्पनी, अनुसन्धानकर्ता र developer लाई समेत आकर्षित गर्न सक्छ।
अमेरिका र चीनबीचको मूल भिन्नता
दुवै देश शक्तिशाली एआई बनाउन चाहन्छन्। तर अमेरिकाले ‘क्षमताको अधिकतम सीमा’ धकेल्न बढी जोड दिएको देखिन्छ भने चीनले ‘क्षमता र पहुँचको विस्तार’लाई पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बनाएको छ। यसलाई एउटा सामान्य उदाहरणबाट बुझ्न सकिन्छ।
मानौँ दुई कम्पनीले गाडी बनाए। पहिलो कम्पनीले संसारकै सबैभन्दा तीव्र र अत्याधुनिक गाडी बनायो तर त्यसको मूल्य अत्यन्त महँगो छ।
दोस्रो कम्पनीले पहिलोभन्दा केही कम शक्तिशाली तर निकै सस्तो गाडी बनायो र विश्वका धेरै देशमा बिक्री गर्न थाल्यो। पहिलो कम्पनीले प्रविधिको उच्चतम स्तरमा नेतृत्व गर्न सक्छ। दोस्रोले भने बजार र प्रयोगकर्ताको संख्यामा ठूलो प्रभाव बनाउन सक्छ। अमेरिका र चीनको एआई रणनीतिको एउटा महत्वपूर्ण अन्तरलाई यही उदाहरणले बुझाउन सक्छ।
चीनको रणनीति अमेरिकाविरोधी मात्र हो ?
चीनको open-AI रणनीतिलाई केवल अमेरिकासँग प्रतिस्पर्धा गर्ने उपायका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसमा कम्तीमा तीनवटा उद्देश्य देखिन्छन्:
पहिलो, प्रविधिगत आत्मनिर्भरता। अमेरिकाले अत्याधुनिक semiconductor र AI chip मा चीनको पहुँच सीमित गरेपछि चीनमाथि आफ्नै hardware र software क्षमता विकास गर्ने दबाब बढेको छ।
दोस्रो, विश्वव्यापी बजार विस्तार। सस्तो र खुला एआईले धेरै देशका कम्पनी र विकासकर्तालाई आकर्षित गर्न सक्छ। यसबाट चिनियाँ एआई विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा प्रयोग हुने सम्भावना बढ्छ।
तेस्रो, AI ecosystem निर्माण। कुनै देशले धेरै प्रयोग हुने एआई मोडल मात्र बनायो भने उसको प्रभाव सीमित हुन सक्छ। तर त्यसै मोडलमा आधारित software, application, developer community, tools र technical standards समेत विश्वभर फैलाउन सक्यो भने प्रभाव निकै ठूलो हुन्छ।
त्यसैले चीनको रणनीतिलाई AI model competition भन्दा AI ecosystem competition का रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ। चीनको ‘feedback loop’ रणनीति उसको विशाल औद्योगिक आधार हो। AI लाई केवल chatbot का रूपमा होइन, उत्पादन, robotics, logistics, autonomous vehicles, स्वास्थ्य र अन्य उद्योगमा प्रयोग गर्दा ठूलो मात्रामा वास्तविक संसारको अनुभव र डेटा प्राप्त हुन्छ। त्यसलाई फेरि AI सुधार्न प्रयोग गर्न सकिन्छ।
यसले यस्तो चक्र बनाउन सक्छ—
सस्तो एआई →धेरै प्रयोग→वास्तविक अनुभव/डेटा →मोडलमा सुधार→अझ राम्रो एआई→अझ धेरै प्रयोग।
अमेरिकी–चीन आर्थिक तथा सुरक्षा समीक्षा आयोगले चीनको open-AI रणनीति र औद्योगिक क्षमताबीच यस्तो feedback loop बन्न सक्ने विषयमा विशेष ध्यान दिएको छ। यदि यो चक्र लामो समयसम्म प्रभावकारी रूपमा चल्यो भने चीनले एआईको मोडलमा मात्र होइन, एआईको वास्तविक प्रयोग र औद्योगिक deployment मा समेत ठूलो लाभ हासिल गर्न सक्छ।
अमेरिकाको अत्याधुनिक एआई रणनीतिको ठूलो शक्ति यसको क्षमता हो। तर यसको एउटा चुनौती लागत पनि हो। अत्याधुनिक एआई निर्माण र सञ्चालनका लागि विशाल डेटा सेन्टर, महँगा चिप, ठूलो ऊर्जा र उच्चस्तरीय computing आवश्यक हुन्छ। यसले एआईलाई सबै प्रयोगकर्ताका लागि समान रूपमा सस्तो बनाउन कठिन बनाउन सक्छ। यद्यपि अमेरिकी कम्पनीहरू पनि यो चुनौती बुझिरहेका छन्। उनीहरू कम लागतमा सञ्चालन हुने मोडल, open-weight प्रणाली र विभिन्न क्षमताका AI model प्रयोग गर्ने दिशामा अघि बढिरहेका छन्।
अर्थात्, चीनले अमेरिकालाई चुनौती दिएपछि अमेरिकाले पनि चीनको रणनीतिबाट केही कुरा सिक्न थालेको देखिन्छ। के चीनले अमेरिकालाई उछिनिसक्यो ? अहिले नै त्यसो भन्नु हतार हुनेछ। एआईमा ‘को अगाडि?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर कुन क्षेत्रलाई मापदण्ड बनाइन्छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ। अत्याधुनिक frontier model, निजी लगानी, AI chip र computing infrastructure मा अमेरिका अझै बलियो छ। तर AI अनुसन्धानको मात्रा, पेटेन्ट, औद्योगिक आधार, open-weight ecosystem र कम लागतका मोडलमा चीनले ठूलो प्रगति गरिरहेको छ।
यसैले अहिलेको अवस्था यस्तो देखिन्छ:
अमेरिका: गुणस्तर र क्षमताको उच्चतम तहमा बलियो।
चीन: लागत, पहुँच, विस्तार र औद्योगिक प्रयोगमा आक्रामक।
तर यो अन्तर स्थिर छैन। चिनियाँ मोडलहरू तीव्र गतिमा सुधार भइरहेका छन् र अमेरिकी कम्पनीहरूले पनि लागत तथा open model लाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्। एआईको प्रतिस्पर्धा अब ‘मोडल’को मात्र रहेन, अबको प्रतिस्पर्धामा एउटै प्रश्नले निर्णय गर्ने छैन। कसले राम्रो एआई बनायो ? कसले सस्तोमा चलाउन सक्यो ? कससँग पर्याप्त चिप छ ? कसले ठूलो डेटा सेन्टर निर्माण गर्न सक्छ ? कसले धेरै developer आकर्षित गर्न सक्छ ? कसको एआई उद्योगमा धेरै प्रयोग हुन्छ ? कसले robotics र autonomous systems मा एआई छिटो प्रयोग गर्न सक्छ ? कसले विश्वव्यापी AI standards र नियम निर्माणमा प्रभाव पार्न सक्छ ?
यी सबै प्रश्नको संयुक्त उत्तरले आगामी एआई शक्ति निर्धारण गर्नेछ। यस अर्थमा अबको प्रतिस्पर्धा ‘AI model war’ मात्र होइन, ‘AI ecosystem war’ हो।
AGI र ASI को दौडमा यसको अर्थ के हुन्छ ?
अमेरिका र चीनको प्रतिस्पर्धा अहिलेको chatbot र AI agent मा मात्र सीमित छैन। दीर्घकालीन लक्ष्य अझ अगाडि छ- AGI (Artificial General Intelligence) अर्थात् मानिसले गर्ने विभिन्न बौद्धिक काम व्यापक रूपमा गर्न सक्ने सामान्य कृत्रिम बुद्धिमत्ता। त्यसपछि सम्भावित ASI (Artificial Superintelligence) को बहस आउँछ, जहाँ AI मानिसको बौद्धिक क्षमताभन्दा धेरै माथि पुग्न सक्छ भन्ने परिकल्पना गरिन्छ। AGI वा ASI प्राप्त भइसकेको विश्वसनीय प्रमाण अहिले छैन। तर त्यसतर्फ जाने बाटोमा reasoning, coding, AI agents, autonomous systems र robotics जस्ता क्षेत्रमा तीव्र विकास भइरहेको छ। यहाँ पनि अमेरिका र चीनको अहिलेको रणनीतिक भिन्नता महत्वपूर्ण हुन सक्छ।
अमेरिका अत्यधिक शक्तिशाली frontier systems निर्माण गरेर क्षमताको सीमा धकेल्न खोजिरहेको छ भने चीनले त्यस्ता प्रविधिलाई कम लागतमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुने ecosystem मा बदल्ने प्रयास गरिरहेको छ। यदि भविष्यमा AGI जस्तो प्रविधि विकसित भयो भने प्रश्न केवल ‘कसले पहिले बनायो?’ भन्ने हुनेछैन। कसले त्यसलाई नियन्त्रण गर्छ, कसले प्रयोग गर्छ र विश्वका कति मानिससम्म त्यसको पहुँच पुग्छ? यी प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुनेछन्।
नेपालका लागि अमेरिका–चीन एआई प्रतिस्पर्धाको अर्थ
नेपालले अमेरिका र चीनबीचको एआई प्रतिस्पर्धालाई टाढाको शक्ति संघर्षका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। यसमा नेपालका लागि ठूलो अवसर छ। विशेषगरी सस्तो र open-weight AI ले नेपालजस्ता देशलाई आफ्नै आवश्यकता अनुसार एआई प्रयोग गर्ने अवसर दिएको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन, सरकारी सेवा, सञ्चार, अनुसन्धान र व्यवसायमा यसको प्रयोग बढाउन सकिन्छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा- नेपाली भाषा र नेपाली आवश्यकतामा आधारित एआई विकास। यदि नेपालले नेपाली भाषा, स्थानीय ज्ञान, संस्कृति, भूगोल र सार्वजनिक सेवासम्बन्धी विश्वसनीय डेटा र प्रविधिमा लगानी गर्न सके भविष्यमा आफ्नै AI ecosystem विकास गर्न सक्छ। अन्यथा हामी एआई बनाउने होइन, अरूले बनाएको एआई प्रयोग गर्ने बजार मात्र बन्न सक्छौँ।
अबको विजेता को ?
आजको अवस्थालाई हेर्दा अमेरिका अझै अत्याधुनिक एआईको दौडमा अगाडि देखिन्छ। उसको ठूलो पूँजी, अनुसन्धान क्षमता, प्रविधि कम्पनी, चिप, डेटा सेन्टर र computing infrastructure प्रमुख शक्ति हुन्। तर चीनको गति र रणनीतिक दिशा कम महत्वपूर्ण छैन। चीनले कम लागत, open-weight model, ठूलो औद्योगिक आधार र व्यापक deployment मार्फत एआईलाई धेरैभन्दा धेरै प्रयोगकर्तासम्म पुर्याउने बाटो रोजेको छ।
त्यसैले अहिलेको निष्कर्ष यस्तो हुन सक्छ- अमेरिका ‘सबैभन्दा शक्तिशाली एआई’ बनाउने दौडमा अगाडि छ भने चीन ‘सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने एआई’ बनाउने दौडमा तीव्र रूपमा अघि बढिरहेको छ। तर अन्तिम विजेता घोषणा गर्ने समय अझै आएको छैन। एआईको दौड १०० मिटरको दौड होइन, म्याराथन हो। आजको अग्रता भोलि बदलिन सक्छ। चिप, ऊर्जा, प्रतिभा, पूँजी, डेटा, मोडल, लागत, सुरक्षा, उद्योग र विश्वव्यापी पहुँच—यी सबै क्षेत्रमा दीर्घकालीन रूपमा सन्तुलित शक्ति निर्माण गर्ने देश नै अन्ततः अगाडि आउन सक्छ।
त्यसैले प्रश्न अब केवल ‘अमेरिका कि चीन?’ भन्ने होइन। मुख्य प्रश्न हो- ‘एआईको नयाँ युगमा विश्वको प्रविधिगत नेतृत्व कसले गर्नेछ?’ यसको उत्तरले आगामी दशकको प्रविधि मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्र, रोजगारी, उद्योग, सुरक्षा र शक्ति सन्तुलनसमेत प्रभावित गर्नेछ।
सन्दर्भ स्रोत:
-Stanford Institute for Human-Centered Artificial Intelligence (Stanford HAI), AI Index Report 2026
-U.S.-China Economic and Security Review Commission, Two Loops: How China’s Open AI Strategy Reinforces Its Industrial Dominance
-Center for Strategic and International Studies (CSIS), What to Know About Chinese AI Models
-Chatham House, China, Kimi K3 and WAICO: Can Beijing Win the AI Race and Make the Rules Too?
केसी सिस्ने अनलाइनका सम्पादक हुनुहुन्छ ।
