विश्व राजनीति अहिले वैचारिक पुनर्संरचनाको चरणबाट गुज्रिरहेको छ। परम्परागत वामपन्थी र दक्षिणपन्थी राजनीतिक धारबीचको प्रतिस्पर्धा नयाँ स्वरूपमा देखा परेको छ। आर्थिक असमानता, बेरोजगारी, सामाजिक असुरक्षा, आप्रवासन, राष्ट्रिय पहिचान र लोकतान्त्रिक संस्थाप्रतिको अविश्वासले विश्वभर नयाँ राजनीतिक भाष्य निर्माण गरिरहेका छन्। एकातिर सामाजिक न्याय, राज्यको भूमिका र आर्थिक समानताको बहस पुनः बलियो बन्दै गएको छ भने अर्कोतिर राष्ट्रवाद, पहिचानको राजनीति र दक्षिणपन्थी लोकप्रियतावादले पनि व्यापक प्रभाव विस्तार गरिरहेका छन्।
यसलाई वामपन्थी विचारधाराको मात्र पुनरागमन वा दक्षिणपन्थी शक्तिको मात्र विस्तारका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। बरु यो विश्वव्यापी राजनीतिक असन्तुष्टि, आर्थिक संकट र प्रतिनिधित्वको संकटले जन्माएको नयाँ वैचारिक ध्रुवीकरण हो।
वामपन्थी विचारको पुनःबहस
पछिल्लो समय विश्व राजनीतिमा वामपन्थी विचार पुनः चर्चामा आउनुको प्रमुख कारण पुँजीवादी अर्थव्यवस्थाभित्र बढ्दै गएको असमानता हो। उत्पादन र सम्पत्तिको ठूलो हिस्सा सीमित व्यक्तिको हातमा केन्द्रित हुँदै जाँदा श्रमिक, मध्यम वर्ग र निम्न आय भएका समुदायमा असन्तुष्टि बढेको छ।
नवउदारवादी अर्थनीतिले आर्थिक वृद्धि र बजार विस्तारलाई प्राथमिकता दिए पनि त्यसको लाभ समाजका सबै वर्गमा समान रूपमा पुग्न सकेको छैन। स्वास्थ्य, शिक्षा, आवास, रोजगारी र सामाजिक सुरक्षाजस्ता आधारभूत विषय बजारको जिम्मामा छाडिँदा आम नागरिकले राज्यको भूमिकामाथि पुनर्विचार गर्न थालेका छन्।
यही परिवेशमा सामाजिक सुरक्षा, सार्वजनिक सेवा, श्रमिक अधिकार, प्रगतिशील कर प्रणाली, सम्पत्तिको न्यायोचित वितरण र कल्याणकारी राज्यको अवधारणा पुनः बहसमा आएको छ। यी मुद्दाले वामपन्थी राजनीतिक विचारलाई नयाँ पुस्तामाझ पनि आकर्षित गरिरहेका छन्।
तर वामपन्थी विचारप्रतिको आकर्षण बढ्दैमा परम्परागत कम्युनिस्ट पार्टीहरू नै बलिया भइरहेका छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। कतिपय ठाउँमा सामाजिक लोकतन्त्र, हरित राजनीति, श्रमिक आन्दोलन र प्रगतिशील अभियानले वामपन्थी मुद्दालाई अघि बढाइरहेका छन्। यसले वामपन्थी राजनीतिमा नयाँ स्वरूप र नयाँ नेतृत्वको आवश्यकता पनि उजागर गरेको छ।
दक्षिणपन्थी राष्ट्रवादको विस्तार
वामपन्थी विचारको पुनःबहससँगै विश्वका विभिन्न मुलुकमा दक्षिणपन्थी राष्ट्रवाद पनि बलियो हुँदै गएको छ। विशेषगरी आप्रवासन, राष्ट्रिय पहिचान, सीमा सुरक्षा, सांस्कृतिक अस्मिता र परम्परागत मूल्यका मुद्दालाई अघि सारेर दक्षिणपन्थी शक्तिहरूले राजनीतिक समर्थन विस्तार गरिरहेका छन्।
युरोपका विभिन्न देशदेखि अमेरिकासम्म दक्षिणपन्थी राष्ट्रवादी राजनीतिक धारको प्रभाव देखिन्छ। उनीहरूले विश्वव्यापीकरणले राष्ट्रिय अर्थतन्त्र, संस्कृति र पहिचान कमजोर बनाएको तर्क गर्छन्। स्थापित राजनीतिक दल र संस्थाहरूले आम नागरिकका समस्या समाधान गर्न नसकेको आरोप लगाउँदै आफूलाई जनताको वास्तविक प्रतिनिधिका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।
यसको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष के हो भने दक्षिणपन्थी राष्ट्रवाद केवल परम्परागत दक्षिणपन्थी विचारमा सीमित छैन। यसले आर्थिक असन्तुष्टि, सांस्कृतिक चिन्ता र राजनीतिक अविश्वासलाई एउटै भाष्यमा जोड्ने प्रयास गरिरहेको छ।
यद्यपि सबै राष्ट्रवादलाई दक्षिणपन्थी वा सबै राष्ट्रिय स्वाभिमानका मुद्दालाई प्रतिगामी मान्न मिल्दैन। राष्ट्रको सार्वभौमिकता, राष्ट्रिय हित र सांस्कृतिक पहिचान लोकतान्त्रिक राजनीतिक बहसका वैध विषय हुन्। समस्या त्यतिबेला उत्पन्न हुन्छ, जब राष्ट्रवादलाई सामाजिक विभाजन, घृणा, अल्पसंख्यकप्रतिको असहिष्णुता र लोकतान्त्रिक संस्थामाथिको आक्रमणको माध्यम बनाइन्छ।
लोकप्रियतावाद: नयाँ राजनीतिक शक्ति
वर्तमान विश्व राजनीतिमा लोकप्रियतावाद (Populism) अर्को प्रभावशाली राजनीतिक प्रवृत्तिका रूपमा देखा परेको छ। लोकप्रियतावादले समाजलाई सामान्यतया दुई समूहमा विभाजन गर्छ- ‘साधारण जनता’ र ‘भ्रष्ट वा स्वार्थी अभिजात वर्ग’। आफूलाई जनताको वास्तविक आवाजका रूपमा प्रस्तुत गर्दै यसले स्थापित राजनीतिक दल, नेतृत्व र संस्थाप्रति असन्तुष्टिलाई राजनीतिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्छ।
लोकप्रियतावाद वामपन्थी र दक्षिणपन्थी दुवै धारमा देखिन सक्छ। वामपन्थी लोकप्रियतावादले आर्थिक अभिजात वर्ग, ठूला पुँजीपति र असमानताविरुद्ध आवाज उठाउँछ। दक्षिणपन्थी लोकप्रियतावादले राष्ट्रिय पहिचान, आप्रवासन, सांस्कृतिक सुरक्षा र परम्परागत मूल्यलाई प्राथमिकता दिन्छ।
यसको आकर्षण सरल राजनीतिक सन्देश, शक्तिशाली नेतृत्वको छवि र जनताको असन्तुष्टिलाई प्रत्यक्ष सम्बोधन गर्ने शैलीमा हुन्छ। तर लोकप्रियतावादको जोखिम पनि उत्तिकै छ। यसले जटिल समस्यालाई अत्यन्त सरल समाधानबाट व्याख्या गर्न सक्छ। संस्थागत नियन्त्रण, शक्ति सन्तुलन, प्रेस स्वतन्त्रता र अल्पमतका अधिकारलाई कमजोर पार्ने खतरा पनि रहन्छ।
त्यसैले लोकप्रियतावादलाई केवल जनताको आवाजका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसले लोकतन्त्रलाई जनमुखी बनाउँछ कि संस्थागत लोकतन्त्रलाई कमजोर पार्छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
विश्व राजनीतिमा वैचारिक ध्रुवीकरणको कारण
वामपन्थी विचारको पुनःबहस, दक्षिणपन्थी राष्ट्रवादको विस्तार र लोकप्रियतावादको उदयलाई अलग-अलग घटनाका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। यी प्रवृत्तिका पछाडि केही साझा संरचनात्मक कारण छन्।
पहिलो, आर्थिक असमानता र अवसरको असमान वितरण हो। आर्थिक वृद्धि भए पनि त्यसको लाभ सीमित वर्गमा केन्द्रित हुँदा समाजमा असन्तुष्टि बढ्छ।
दोस्रो, विश्वव्यापीकरण र प्रविधिगत परिवर्तनले श्रमबजारमा ल्याएको अस्थिरता हो। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वचालन र डिजिटल अर्थतन्त्रले नयाँ अवसर सिर्जना गरे पनि परम्परागत रोजगारी र श्रमिक सुरक्षामा चुनौती थपेका छन्।
तेस्रो, स्थापित राजनीतिक दल र नेतृत्वप्रतिको अविश्वास हो। भ्रष्टाचार, नीतिगत असफलता, अवसरवाद र जनअपेक्षाअनुसार काम गर्न नसक्दा नागरिकहरू वैकल्पिक राजनीतिक शक्तितर्फ आकर्षित भएका छन्।
चौथो, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल सञ्चारको प्रभाव हो। यसले नागरिकलाई राजनीतिक बहसमा सहभागी गराएको छ, तर गलत सूचना, अतिवादी विचार र भावनात्मक ध्रुवीकरणलाई पनि तीव्र बनाएको छ।
यी कारणले विश्व राजनीतिमा पुराना राजनीतिक मान्यता र नयाँ जनअपेक्षाबीच द्वन्द्व सिर्जना भएको छ।
नयाँ विश्व व्यवस्थासँगको सम्बन्ध
विश्व राजनीतिमा देखिएको वैचारिक परिवर्तनलाई अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनमा भइरहेको फेरबदलसँग पनि जोडेर हेर्नुपर्छ। अमेरिका, चीन, रुस, युरोपेली शक्ति र उदाउँदा क्षेत्रीय शक्तिबीचको प्रतिस्पर्धाले विश्व राजनीति बहुआयामिक बन्दै गएको छ।
विश्वव्यापीकरणको पुरानो स्वरूपमाथि प्रश्न उठिरहेको छ। राष्ट्रिय हित, आर्थिक सुरक्षा, आपूर्ति शृङ्खला, प्रविधिगत आत्मनिर्भरता र रणनीतिक सार्वभौमिकता विश्वका प्रमुख राजनीतिक एजेन्डा बनेका छन्।
यसले उदार लोकतन्त्र, राज्यकेन्द्रित विकास, बजार अर्थतन्त्र र सामाजिक न्यायका अवधारणाबीच नयाँ बहस जन्माएको छ। अबको विश्व राजनीति केवल पुँजीवाद र समाजवादबीचको परम्परागत प्रतिस्पर्धामा सीमित रहने देखिँदैन। बरु राष्ट्रिय स्वार्थ, आर्थिक सुरक्षा, सामाजिक न्याय, प्रविधि र भू-राजनीतिक प्रभावको जटिल संयोजनका रूपमा अघि बढिरहेको छ।
नेपालका लागि सन्देश
विश्व राजनीतिमा देखिएको यो परिवर्तन नेपालका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छ। नेपालको राजनीतिक बहस लामो समयदेखि वामपन्थी, लोकतान्त्रिक र राष्ट्रवादी धारबीच केन्द्रित रहँदै आएको छ। तर अहिले यी धारको परम्परागत परिभाषा मात्र पर्याप्त छैन।
नेपालमा वामपन्थी राजनीति सामाजिक न्याय, समानता, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र र श्रमिक अधिकारको व्यवहारिक कार्यान्वयनमा केन्द्रित हुनुपर्छ। दक्षिणपन्थी वा राष्ट्रवादी धारले राष्ट्रिय सार्वभौमिकता, सांस्कृतिक पहिचान र राष्ट्रिय हितको बहसलाई लोकतान्त्रिक मूल्यसँग जोड्न सक्नुपर्छ।
त्यसैगरी लोकप्रियतावादले उठाएका जनताका वास्तविक असन्तुष्टिलाई नारामा सीमित गर्नु हुँदैन। भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सुशासन, रोजगारी सिर्जना, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि र उत्पादनमा ठोस परिणाम दिन सक्ने राजनीतिक विकल्प आवश्यक छ।
नेपालजस्तो भू-राजनीतिक रूपमा संवेदनशील मुलुकले विश्व शक्तिबीचको प्रतिस्पर्धामा भावनात्मक ध्रुवीकरणभन्दा राष्ट्रिय हितमा आधारित सन्तुलित परराष्ट्र नीति अवलम्बन गर्नुपर्छ। कुनै एक शक्ति राष्ट्रको पक्षधरता वा विरोधमा सीमित नभई सबैसँग राष्ट्रिय स्वार्थअनुकूल सहकार्य गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ।
निष्कर्ष: विचारधाराभन्दा परिणामको परीक्षा
विश्व राजनीतिमा अहिले वामपन्थी पुनरुत्थान, दक्षिणपन्थी राष्ट्रवाद र लोकप्रियतावादको समानान्तर विस्तार भइरहेको छ। यसलाई कुनै एक विचारधाराको निश्चित विजयका रूपमा बुझ्नु गलत हुनेछ। बरु यो आर्थिक असमानता, सामाजिक असुरक्षा, राजनीतिक अविश्वास र बदलिँदो विश्व शक्ति सन्तुलनले जन्माएको नयाँ राजनीतिक युगको संकेत हो।
अबको राजनीतिक प्रतिस्पर्धा वामपन्थी र दक्षिणपन्थीबीचको वैचारिक संघर्षमा सीमित रहने छैन। जनताको जीवनस्तर सुधार्ने, आर्थिक सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने, सामाजिक न्याय कायम गर्ने, राष्ट्रिय स्वाभिमानको रक्षा गर्ने र लोकतान्त्रिक अधिकार सुरक्षित राख्ने क्षमताले राजनीतिक शक्तिहरूको भविष्य निर्धारण गर्नेछ।
अन्ततः जनताले खोजेको कुरा आकर्षक नारा वा लोकप्रिय नेतृत्व होइन, परिवर्तनको अनुभूति हो। त्यसैले आजको विश्व राजनीतिमा सबैभन्दा ठूलो प्रश्न कुन विचारधाराले जित्छ भन्ने मात्र होइन, कुन राजनीतिक शक्तिले जनताको वास्तविक समस्या समाधान गर्न सक्छ भन्ने हो।
सन्दर्भ सामग्री
1. Cas Mudde and Cristóbal Rovira Kaltwasser, Populism: A Very Short Introduction, Oxford University Press.
2. World Inequality Lab, World Inequality Report.
3. V-Dem Institute, Democracy Report.
4. Pew Research Center- विश्वव्यापी राजनीतिक दृष्टिकोण, लोकतन्त्र र जनमतसम्बन्धी अध्ययनहरू।
5. International IDEA- लोकतन्त्र र राजनीतिक सहभागितासम्बन्धी प्रतिवेदनहरू।
6. The PopuList, Sciences Po- युरोपका लोकप्रियतावादी, अतिवादी र युरोसेप्टिक दलसम्बन्धी अनुसन्धान।
7. Council on Foreign Relations (CFR) — विश्व राजनीति र अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनसम्बन्धी विश्लेषणहरू।

केसी सिस्ने अनलाइनका सम्पादक हुनुहुन्छ ।
