तिहार भर्खरै सकिएको छ । तर देउसीभैलो अझै सकिएको छैन । गाउँघर, टोलबस्ती र सहरका गल्लीहरूमा देउसीभैलोका गीत गुञ्जिरहेका छन् । मानिसहरू समूहमा भेला भएर घरघर पुगिरहेका छन् । कसैले गीत गाइरहेका छन्, कसैले मादल बजाइरहेका छन्, कसैले नाचिरहेका छन् । घरधनीले आफ्नो क्षमताअनुसार दक्षिणा दिइरहेका छन् । कतै संकलित रकम सामाजिक काममा लगाउने योजना बनाइएको छ, कतै मठमन्दिर, विद्यालय, बाटोघाटो वा सामुदायिक संरचना निर्माण र संरक्षणमा खर्च गर्ने चलन छ । तिहारको सांस्कृतिक उत्सवले सामाजिक सम्बन्ध, सामूहिक सहभागिता र सहयोगको एउटा जीवन्त अभ्यास प्रस्तुत गरिरहेको छ ।
तिहारको रौनक सेलाउँदै गर्दा अब छठ पर्वको तयारी सुरु भएको छ । नदी, तलाउ र जलाशयका किनार सफा गर्ने, घाट निर्माण गर्ने, पूजा सामग्री जुटाउने र सामूहिक रूपमा पर्व मनाउने तयारी हुँदैछ । सूर्य र प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गरिने छठले मानिसको जीवन, कृषि उत्पादन र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई उजागर गर्छ । यसरी हेर्दा नेपाली चाडपर्व केवल धार्मिक आस्था र मनोरञ्जनका अवसर मात्र होइनन्, प्रकृति, श्रम, उत्पादन, सामूहिकता र सामाजिक सम्बन्धसँग गाँसिएका जीवनपद्धति पनि हुन् ।
नेपालका चाडपर्व र मौलिक संस्कृतिलाई यही दृष्टिकोणबाट हेर्न आवश्यक छ । किनकि नेपाली समाजको ऐतिहासिक विकासक्रममा सामूहिकता, पारस्परिक सहयोग, स्रोतको साझेदारी र सहअस्तित्वका अनेक अभ्यास विकसित भएका छन् । यी अभ्यास आधुनिक राजनीतिक अर्थमा समाजवाद थिएनन्, तर तिनमा समाजवादी मूल्यका महत्त्वपूर्ण सामाजिक तथा सांस्कृतिक आधार विद्यमान थिए । त्यसैले नेपालको मौलिक संस्कृति नेपाली विशेषताको समाजवाद निर्माणको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार र अभिन्न अङ्ग बन्न सक्छ ।
प्रकृति, श्रम र उत्पादनसँग जोडिएका चाडपर्व
नेपाली चाडपर्वको मौलिक विशेषता तिनको प्रकृति र उत्पादनसँगको सम्बन्धमा पनि देखिन्छ । हाम्रो कृषि जीवन वर्षा, घाम, ऋतु, माटो, पानी, वनजङ्गल र पशुपालनसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ । यही जीवनपद्धतिले चाडपर्व, संस्कार र सांस्कृतिक अभ्यासलाई पनि प्रभावित गरेको छ ।
दसैँ वर्षायाम सकिएर खेतीपातीको महत्त्वपूर्ण काम सम्पन्न हुँदै जाने र नयाँ कृषि उत्पादनको आशा पलाउने समयसँग जोडिन्छ । तिहारमा अन्न, पशुपक्षी र प्रकृतिसँग सम्बन्धित सांस्कृतिक मान्यता अभिव्यक्त हुन्छन् । गाई, गोरु, काग र कुकुरको सम्मान गर्ने परम्पराले मानिसको जीवनमा प्रकृति र जीवजन्तुको योगदानलाई सांस्कृतिक मान्यता दिएको देखिन्छ । माघी र माघे सङ्क्रान्ति कृषि ऋतु, नयाँ वर्षको सुरुवात र सामुदायिक जीवनसँग जोडिएका छन् । किरात समुदायको उभौली र उधौलीले खेतीपाती, ऋतु परिवर्तन र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई अभिव्यक्त गर्छन् । ल्होसारका विभिन्न परम्परामा हिमाली समुदायको प्रकृति, पशुपालन र स्थानीय उत्पादनसँगको सम्बन्ध देखिन्छ । छठले सूर्य, जल र प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई सामूहिक सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा प्रस्तुत गर्छ ।
यी पर्वका धार्मिक तथा सांस्कृतिक अर्थ समुदायअनुसार फरक हुन सक्छन् । तर तिनको एउटा साझा पक्ष प्रकृतिप्रतिको निर्भरता, कृतज्ञता र सामुदायिक जीवनसँगको सम्बन्ध हो । विश्वव्यापी रूपमा वातावरणीय सङ्कट, जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक स्रोतको अन्धाधुन्ध दोहन बढिरहेको वर्तमान अवस्थामा हाम्रा यस्ता सांस्कृतिक अभ्यासलाई नयाँ अर्थ र महत्त्वका साथ हेर्न सकिन्छ । प्रकृतिलाई केवल उपभोगको वस्तु होइन, जीवनको आधार र संरक्षण गर्नुपर्ने साझा सम्पत्ति मान्ने दृष्टिकोण समाजवादी विकासको पनि महत्त्वपूर्ण आधार हो ।
चाडपर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष श्रमको सम्मान र उत्पादनसँगको सम्बन्ध हो । नेपाली समाजमा खेतीपाती, पशुपालन, वनजङ्गलको उपयोग, घर निर्माण, सामुदायिक बाटो, कुलो र खानेपानीका संरचना निर्माण तथा संरक्षण सामूहिक श्रमबाट हुँदै आएका छन् । कतिपय पर्व र जात्रामा सामूहिक श्रम परिचालन गर्ने, साझा स्रोत जुटाउने र सामुदायिक जिम्मेवारी पूरा गर्ने परम्परा छ । यसले श्रमलाई व्यक्तिगत आम्दानीको माध्यम मात्र नभई सामाजिक जीवन सञ्चालनको आधारका रूपमा स्थापित गरेको छ ।
अर्मपर्म र ऐँचोपैँचोमा अभिव्यक्त समाजवादी मूल्य
नेपाली समाजको ऐतिहासिक सामूहिक जीवनपद्धति बुझ्न अर्मपर्म, पर्म, ऐँचोपैँचो, मेलापात, गुठी, धर्मभकारी, सघाउ र ढिकुरीजस्ता अभ्यासलाई बुझ्नुपर्छ । यी अभ्यास आधुनिक राज्यको सामाजिक सुरक्षा प्रणाली, सहकारी वा सामूहिक उत्पादनका संस्थागत संरचना बन्नुभन्दा अघिदेखि विभिन्न समुदायमा प्रचलित थिए ।
अर्मपर्म नेपाली कृषि समाजको विशिष्ट अभ्यास हो । खेतीपातीको व्यस्त समयमा एउटा परिवारले अर्को परिवारलाई श्रम उपलब्ध गराउने र आफ्नो काम पर्दा त्यही परिवारबाट श्रम सहयोग लिने चलन नै अर्मपर्म हो । रोपाइँ, कटाइ, बाली भित्र्याउने, मल बोक्ने, घर छाउने र अन्य श्रमप्रधान काममा यसको प्रयोग हुन्थ्यो । यसमा तत्काल नगद ज्याला तिर्नुपर्ने बाध्यता हुँदैनथ्यो । श्रमको पारस्परिक आदानप्रदानबाट दुवै परिवारको आवश्यकता पूरा हुन्थ्यो । यसले श्रमको सम्मान, सहकार्य र सामुदायिक निर्भरतालाई बलियो बनाउँथ्यो ।
ऐँचोपैँचो पनि नेपाली समाजको अर्को महत्त्वपूर्ण सामाजिक अभ्यास हो । छिमेकी वा आफन्तलाई आवश्यक परेको बेला अन्न, वस्तु, औजार वा अन्य सामग्री सापटी दिने र पछि फिर्ता लिने चलनले समाजमा पारस्परिक विश्वास र सहयोगको सम्बन्ध निर्माण गर्थ्यो । यो केवल वस्तुको लेनदेन थिएन, सामाजिक सम्बन्ध र सामुदायिक सुरक्षाको अनौपचारिक प्रणाली पनि थियो ।
गुठीले सामूहिक सम्पत्ति र सामाजिक उत्तरदायित्वको अभ्यासलाई संस्थागत गरेको देखिन्छ । विशेषगरी नेवार समुदायमा गुठीले धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि सञ्चालन गर्नुका साथै जात्रा, भोज, सामाजिक कार्य, सम्पदा संरक्षण र सामुदायिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै आएको छ । धर्मभकारीमा गाउँलेहरूले अन्न जम्मा गरेर आवश्यक परेको बेला प्रयोग गर्ने व्यवस्था थियो । ढिकुरीमा सदस्यहरूले निश्चित रकम जम्मा गरी पालैपालो रकम प्राप्त गर्ने अभ्यास थियो । यी सबै अभ्यासले व्यक्तिगत क्षमताभन्दा सामूहिक सहकार्यलाई महत्त्व दिने सामाजिक चेतना विकास गरेका थिए ।
यी अभ्यासलाई आधुनिक समाजवादकै पूर्ण विकसित रूप भन्न मिल्दैन । किनकि तिनमा सीमित समुदाय, नातागोता वा सामाजिक समूहभित्र मात्र सहयोग हुने, कतिपय अवस्थामा श्रम र सम्पत्तिमा असमानता कायम रहने अवस्था पनि थियो । तर तिनले सामूहिक हित, पारस्परिक सहयोग, साझा जिम्मेवारी र स्रोतको साझेदारीका जुन मूल्य स्थापित गरे, ती नेपाली विशेषताको समाजवाद निर्माणका लागि महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक अनुभव हुन् ।
यस अर्थमा नेपाली समाजवादको आधार खोज्न केवल राजनीतिक दर्शनका पुस्तक वा विदेशी अनुभवमा मात्र निर्भर रहनु आवश्यक छैन । आफ्नै समाजको इतिहास, श्रम संस्कृति, सामुदायिक अभ्यास र जीवनपद्धतिमा पनि त्यसका आधार खोज्न सकिन्छ ।
नेपाली समाजवाद : युरोपेली र चिनियाँ अनुभवको नक्कल होइन
समाजवाद विश्वव्यापी विचार र आन्दोलन हो । तर यसको कार्यान्वयन हरेक देशको ऐतिहासिक अवस्था, सामाजिक संरचना, उत्पादन प्रणाली, आर्थिक क्षमता र सांस्कृतिक विशेषताअनुसार फरक हुन सक्छ । समाजवादको एउटै सार्वभौम संरचना हुँदैन । त्यसैले नेपालको समाजवादी बाटो पनि नेपाली समाजको वास्तविकता र मौलिक विशेषतामा आधारित हुनुपर्छ ।
युरोपेली समाजवादी अनुभवमा राज्यको भूमिका, सार्वजनिक सेवा, सामाजिक सुरक्षा, श्रमिक अधिकार, कर प्रणाली र कल्याणकारी व्यवस्थाले महत्त्वपूर्ण स्थान पाएका छन् । चिनियाँ अनुभवमा औद्योगिक उत्पादन, राज्यको रणनीतिक नेतृत्व, पूर्वाधार विकास, योजनाबद्ध अर्थतन्त्र र बजार संयन्त्रको उपयोग महत्त्वपूर्ण पक्ष बनेका छन् । यी दुवै अनुभवबाट नेपालले सिक्न सक्छ । तर तिनलाई जस्ताको तस्तै प्रत्यारोपण गरेर नेपालको समाजवाद निर्माण हुन सक्दैन ।
नेपालको सामाजिक संरचना, भौगोलिक अवस्था, उत्पादन प्रणाली, जनसङ्ख्याको वितरण, कृषि अर्थतन्त्र, सांस्कृतिक विविधता र सामुदायिक सम्बन्ध फरक छन् । यहाँको ठूलो जनसङ्ख्या लामो समयदेखि कृषि, पशुपालन, साना उद्यम, वैदेशिक रोजगारी र अनौपचारिक आर्थिक गतिविधिमा निर्भर छ । यस्तो अवस्थामा समाजवादलाई केवल राज्यको स्वामित्व विस्तार वा ठूला उद्योगको स्थापना र सञ्चालनमा सीमित गर्नु पर्याप्त हुँदैन ।
नेपाली समाजवादमा राज्य, सहकारी, समुदाय, निजी क्षेत्र र नागरिकको भूमिका सन्तुलित हुनुपर्छ । राज्यले शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा, आधारभूत पूर्वाधार, प्राकृतिक स्रोतको न्यायपूर्ण उपयोग र आर्थिक अवसरको समान पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ । सहकारी र सामुदायिक संस्थाले स्थानीय उत्पादन, बचत, लगानी र सामूहिक उद्यमलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । निजी क्षेत्रलाई पनि उत्पादन, रोजगारी र प्रविधि विकासमा जिम्मेवार भूमिका दिनुपर्छ । तर अर्थतन्त्रको मूल उद्देश्य सीमित व्यक्तिको सम्पत्ति र नाफा वृद्धि नभई बहुसङ्ख्यक जनताको जीवनस्तर सुधार र सामाजिक समृद्धि हुनुपर्छ ।
नेपाली विशेषताको समाजवादको महत्त्वपूर्ण पक्ष स्थानीय उत्पादन र सामुदायिक अर्थतन्त्रको विकास हो । गाउँमा उत्पादन हुने कृषि उपज, वनजन्य वस्तु, जडीबुटी, हस्तकला, घरेलु उद्योग र स्थानीय सीपलाई उत्पादन, प्रशोधन, भण्डारण, बजारीकरण र उपभोगको एकीकृत प्रणालीमा जोड्नुपर्छ । यसबाट स्थानीय रोजगारी सिर्जना, आयको न्यायपूर्ण वितरण र आर्थिक आत्मनिर्भरता सम्भव हुन्छ ।
संस्कृतिको संरक्षण र प्रगतिशील रूपान्तरण
नेपाली मौलिक संस्कृतिको समाजवादी व्याख्या गर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्नलाई बिर्सनु हुँदैन । हाम्रो समाजमा रहेका सबै सांस्कृतिक अभ्यास समान रूपमा प्रगतिशील छैनन् । संस्कृतिका नाममा जातीय छुवाछुत, छुवाछुतमा आधारित श्रम विभाजन, महिलामाथिको विभेद, अन्धविश्वास, सामाजिक बहिष्करण र शोषणलाई निरन्तरता दिन सकिँदैन ।
नेपाली विशेषताको समाजवादले संस्कृतिका सकारात्मक पक्षलाई संरक्षण र विकास गर्दै नकारात्मक पक्षलाई परिवर्तन गर्नुपर्छ । अर्मपर्ममा रहेको श्रमको पारस्परिक सम्मानलाई विस्तार गर्दै जातीय र लैङ्गिक विभेदरहित बनाउनुपर्छ । गुठी र सामुदायिक संस्थामा रहेको सामूहिक सम्पत्ति तथा सामाजिक उत्तरदायित्वको भावनालाई सबै समुदायको समान सहभागितासँग जोड्नुपर्छ । चाडपर्व र सांस्कृतिक उत्सवलाई सबै जाति, धर्म, लिङ्ग र पुस्ताको साझा सहभागिताको माध्यम बनाउनुपर्छ ।
त्यसैले मौलिक संस्कृतिको संरक्षण भनेको पुरानै समाजलाई फर्काउनु होइन । यसको अर्थ इतिहासका प्रगतिशील अनुभव र सामाजिक मूल्यलाई ग्रहण गर्दै नयाँ, समतामूलक र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्नु हो ।
चाडपर्वलाई सामाजिक एकता र सामूहिक समृद्धिसँग जोडौँ
हाम्रा चाडपर्वमा रहेको सामूहिकताको भावनालाई आधुनिक सामाजिक तथा आर्थिक विकाससँग जोड्न सकिन्छ । देउसीभैलोबाट संकलित रकमलाई समुदायको आवश्यकता र सामूहिक हितका क्षेत्रमा परिचालन गर्न सकिन्छ । छठका अवसरमा नदी, तलाउ र जलाशयको सरसफाइलाई नियमित सामुदायिक अभियान बनाउन सकिन्छ । माघी, उभौली, उधौली र अन्य पर्वलाई प्रकृति संरक्षण, स्थानीय उत्पादन र सामुदायिक एकताको अभियानसँग जोड्न सकिन्छ ।
गाउँका मेला र जात्रालाई स्थानीय उत्पादनको बजार, हस्तकलाको प्रवर्द्धन, पर्यटन र सांस्कृतिक उद्यमको माध्यम बनाउन सकिन्छ । सामुदायिक वन, पानीका मुहान, कुलो, पोखरी, बाटोघाटो र सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षणमा सांस्कृतिक एकतालाई परिचालन गर्न सकिन्छ । यसले संस्कृतिलाई केवल विगतको सम्झना र मनोरञ्जनको विषयबाट वर्तमानको उत्पादनशील सामाजिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्न मद्दत गर्छ ।
अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, सबै पुस्ताबीच सांस्कृतिक सम्बन्ध कायम गर्नुपर्छ । नयाँ पुस्ताले आधुनिक प्रविधि, विज्ञान र विश्वव्यापी ज्ञान ग्रहण गरोस्, तर आफ्नै समाजको मौलिक ज्ञान, भाषा, कला, सीप र जीवनपद्धतिसँग पनि परिचित रहोस् । आधुनिकता र मौलिकता एकअर्काका विरोधी होइनन् । वैज्ञानिक चेतना र सांस्कृतिक पहिचानको संयोजनबाट मात्रै समृद्ध समाज निर्माण हुन सक्छ ।
आफ्नै माटोमा समाजवादको जरा
नेपाली विशेषताको समाजवादको खोजी गर्दा हामीले आफ्नो समाजको ऐतिहासिक अनुभवलाई गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गर्नुपर्छ । हाम्रो समाजमा राज्यको औपचारिक हस्तक्षेप र आधुनिक आर्थिक संस्थाहरूको विकासभन्दा अघिदेखि नै सामूहिक श्रम, पारस्परिक सहयोग, स्रोतको साझेदारी र सामुदायिक उत्तरदायित्वका अभ्यास विकसित भएका थिए । अर्मपर्म, पर्म, ऐँचोपैँचो, गुठी, धर्मभकारी, ढिकुरी, मेलापात र श्रमदान त्यसका उदाहरण हुन् । चाडपर्व, जात्रा, मेला र सांस्कृतिक परम्पराले पनि सामाजिक सम्बन्ध, सहअस्तित्व र सामूहिकताको भावनालाई निरन्तरता दिएका छन् ।
यी अभ्यासलाई आधुनिक विज्ञान, प्रविधि, लोकतन्त्र, मानव अधिकार, सामाजिक न्याय र उत्पादन प्रणालीसँग जोडेर नयाँ स्वरूप दिन सकिन्छ । यसो गर्दा नेपाली समाजवाद विदेशी सिद्धान्तको यान्त्रिक नक्कलमा सीमित नभई आफ्नै ऐतिहासिक अनुभव र सामाजिक विशेषतामा आधारित मौलिक अवधारणा बन्न सक्छ ।
समाजवादको अर्थ सबैलाई गरिब बनाउनु वा राज्यले सबै कुरा नियन्त्रण गर्नु होइन । समाजमा रहेको सम्पत्ति, अवसर, स्रोत र उत्पादनको प्रतिफल न्यायपूर्ण ढङ्गले वितरण गर्नु, कसैलाई पनि अभाव र असमानताको सिकार हुन नदिनु, श्रमको सम्मान गर्नु र प्रत्येक नागरिकलाई सम्मानजनक जीवनको अवसर उपलब्ध गराउनु हो ।
हामीले खोजेको नेपाली विशेषताको समाजवाद त्यस्तो हुनुपर्छ, जहाँ राज्यले सामाजिक न्याय र समानताको प्रत्याभूति गरोस्, उत्पादनमा समुदायको सहभागिता र स्वामित्व बढोस्, श्रमको सम्मान होस्, प्रकृतिको संरक्षण होस्, संस्कृतिको विकास होस् र सबै जाति, समुदाय, लिङ्ग तथा पुस्ताले समान अवसर र सम्मान प्राप्त गरून् ।
अन्ततः समाजवादको नेपाली बाटो पहिल्याउन आफ्नै समाजको इतिहास, संस्कृति र सामूहिक जीवनपद्धतिमा रहेका प्रगतिशील मूल्यलाई पहिचान गर्नुपर्छ । युरोप र चीनका अनुभवबाट सिक्ने तर आफ्नो बाटो आफैँ निर्माण गर्ने साहस गर्नुपर्छ । समाजवादको जरा आफ्नै माटोमा हुनुपर्छ, यसको दृष्टिकोण विश्वव्यापी मानवमुक्तिको हुनुपर्छ र यसको गन्तव्य समतामूलक, न्यायपूर्ण तथा समृद्ध नेपाली समाज हुनुपर्छ । नेपालको मौलिक संस्कृति त्यसको जीवन्त आधार र अभिन्न अङ्ग हो ।
केसी सिस्ने अनलाइनका सम्पादक हुनुहुन्छ ।
