सिस्ने अनलाइन विश्लेषण
अमेरिकी मतदाताले सरकारको आर्थिक कार्यसम्पादन, राष्ट्रपति ट्रम्पको कार्यशैली र लोकतन्त्रको अवस्थामाथि एकैपटक फैसला सुनाएका छन् । निर्वाचन परिणामले अमेरिकी राजनीतिमा शक्ति सन्तुलन परिवर्तन गर्ने मात्र होइन, विश्व राजनीतिमा अमेरिकी नेतृत्व र नीतिगत प्राथमिकताबारे पनि नयाँ प्रश्न खडा गरेको छ ।
अमेरिकामा नोभेम्बर ३ मा सम्पन्न मध्यावधि निर्वाचनले राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र उनको रिपब्लिकन पार्टीका लागि गम्भीर राजनीतिक धक्का दिएको छ । निर्वाचनको प्रारम्भिक तथा घोषित परिणामअनुसार विपक्षी डेमोक्रेटिक पार्टीले प्रतिनिधिसभा र सिनेट दुवैमा बहुमत हासिल गर्दै अमेरिकी कंग्रेसमाथि नियन्त्रण कायम गरेको छ । सन् २०२४ को राष्ट्रपतीय निर्वाचनमा ट्रम्पलाई दोस्रो कार्यकालका लागि ह्वाइट हाउस पुर्याएको अमेरिकी जनमत दुई वर्ष नबित्दै फेरिएको यो परिणामले अमेरिकी राजनीतिमा असन्तुष्टि, अविश्वास र शक्ति सन्तुलनको नयाँ अध्याय सुरु गरेको छ ।
यो निर्वाचनलाई सामान्य अर्थमा दुई राजनीतिक दलबीचको प्रतिस्पर्धाका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन । यो राष्ट्रपति ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालको कार्यसम्पादनमाथिको जनमतसंग्रह पनि हो । निर्वाचन परिणामले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ- राष्ट्रपतीय निर्वाचनमा प्राप्त विजय पाँच वर्ष वा चार वर्षसम्म निर्वाध राजनीतिक समर्थनको प्रमाणपत्र होइन । लोकतन्त्रमा जनताको समर्थन निरन्तर कार्यसम्पादन, जवाफदेहिता र जनअपेक्षा पूरा गर्ने क्षमतासँग जोडिएको हुन्छ ।
निर्वाचन परिणाम र बदलिएको शक्ति सन्तुलन
अमेरिकी मध्यावधि निर्वाचनमा प्रतिनिधिसभाका सबै ४३५ सदस्य र सिनेटका १०० मध्ये ३५ सदस्यका लागि निर्वाचन हुन्छ । यससँगै विभिन्न राज्यका गभर्नर र अन्य स्थानीय पदमा पनि प्रतिस्पर्धा हुन्छ । राष्ट्रपतीय निर्वाचनको दुई वर्षपछि हुने यो निर्वाचनले राष्ट्रपतिको कार्यकालको बाँकी अवधिमा कंग्रेसको राजनीतिक नियन्त्रण कसको हातमा रहने भन्ने निर्धारण गर्छ ।
यसपटक डेमोक्रेटिक पार्टीले अपेक्षाभन्दा ठूलो सफलता हासिल गरेको छ । प्रारम्भिक परिणाममा प्रतिनिधिसभामा डेमोक्रेटिक पार्टीले २२८ सिट जितेको छ भने रिपब्लिकन पार्टी १३९ सिटमा सीमित देखिएको छ । बाँकी सिटको मतगणना जारी रहँदा पनि डेमोक्रेटिक पार्टीले बहुमतका लागि आवश्यक २१८ सिट पार गरिसकेको छ । सिनेटमा पनि डेमोक्रेटिक पक्षले सात सिट थप्दै बहुमत कायम गरेको छ । यसले राष्ट्रपति ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालको बाँकी दुई वर्षमा कंग्रेसको दुवै सदन विपक्षी दलको नियन्त्रणमा रहने अवस्था सिर्जना गरेको छ ।
विशेष महत्वको पक्ष के छ भने डेमोक्रेटिक पार्टीले परम्परागत रूपमा रिपब्लिकनको बलियो प्रभाव रहेका राज्यमा समेत सफलता हासिल गरेको छ । टेक्सास, कन्सास, आयोवा, साउथ क्यारोलाइनालगायत राज्यमा रिपब्लिकनका उम्मेदवार पराजित हुनु केवल सिटको अदलबदल होइन, राजनीतिक आधार क्षेत्रमै देखिएको परिवर्तन हो । विशेषगरी टेक्सासमा लामो समयपछि डेमोक्रेटिक उम्मेदवार सिनेटमा निर्वाचित हुनु र कन्सासमा महामन्दीको समयपछि पहिलोपटक डेमोक्रेटिक सिनेटर निर्वाचित हुनु यस परिवर्तनका उल्लेखनीय उदाहरण हुन् ।
यसको अर्थ अमेरिकी मतदाताले रिपब्लिकन पार्टीलाई पूर्णतः अस्वीकार गरेका हुन् भन्ने होइन । तर ट्रम्पको नेतृत्व र उनको सरकारको कार्यशैलीप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गर्न उनीहरूले विपक्षी दललाई बलियो बनाएको स्पष्ट देखिन्छ ।
आर्थिक असन्तुष्टि : मत परिवर्तनको प्रमुख आधार
निर्वाचन परिणामको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष अमेरिकी मतदाताको आर्थिक असन्तुष्टि हो । निर्वाचनपूर्वका सर्वेक्षण र मतदानपछिका मतदाता सर्वेक्षणले जीवनयापनको बढ्दो लागतलाई मतदाताको प्रमुख चासोका रूपमा देखाएका छन् । करिब ९० प्रतिशत मतदाताले जीवनयापनको लागतलाई आफ्नो मतनिर्णयमा महत्वपूर्ण वा प्रमुख विषय मानेका छन् । करिब दुईतिहाइ मतदाताले बढ्दो मूल्यका लागि राष्ट्रपति ट्रम्पलाई जिम्मेवार ठहर्याएका छन् ।
ट्रम्पले दोस्रो कार्यकालका लागि निर्वाचित हुँदा महँगी नियन्त्रण, रोजगारी सिर्जना, राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको पुनरुत्थान र अमेरिकी जनताको जीवनस्तर सुधार गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका थिए । तर भन्सार शुल्क (ट्यारिफ) वृद्धि, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा संरक्षणवादी नीति र इरानसँगको युद्धले अर्थतन्त्रमा थप दबाब सिर्जना गरेको मतदाताको बुझाइ देखिएको छ ।
निर्वाचनपूर्वको सर्वेक्षणमा अर्थतन्त्र पहिलो र लोकतन्त्रको अवस्था दोस्रो प्रमुख चासोका रूपमा देखिनु अर्थपूर्ण छ । यसको अर्थ अमेरिकी मतदाताका लागि राजनीतिक विचारधारा र दलगत निष्ठाभन्दा दैनिक जीवनसँग जोडिएका आर्थिक प्रश्न निर्णायक बन्दै गएका छन् । महँगी, खाद्यान्न, इन्धन, आवास, स्वास्थ्य सेवा र रोजगारीजस्ता विषयमा सरकारको सफलता वा असफलताले राजनीतिक भविष्य निर्धारण गर्न थालेको छ ।
यसले विश्वका सबै सरकारलाई दिने सन्देश पनि यही हो- राष्ट्रवादी नारा, लोकप्रिय भाषण र निर्वाचनकालीन प्रतिबद्धताले मात्र जनताको विश्वास टिक्दैन । नागरिकले आफ्नो जीवनमा परिवर्तन महसुस गर्न सक्नुपर्छ । आर्थिक समृद्धिको अनुभूति जनतासम्म पुग्न नसकेमा शक्तिशाली राजनीतिक नेतृत्व पनि जनमतबाट दण्डित हुन सक्छ ।
ट्रम्पको कार्यशैलीमाथि जनताको प्रश्न
यो निर्वाचनले ट्रम्पको राजनीतिक शैलीमाथि पनि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । ट्रम्पको राजनीतिक उदय परम्परागत राजनीतिक संस्थापनविरुद्धको विद्रोह, राष्ट्रवादी अभिव्यक्ति र आक्रामक नेतृत्व शैलीबाट भएको थियो । उनले अमेरिकी राष्ट्रवाद, आप्रवासन नियन्त्रण, आर्थिक संरक्षणवाद र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा अमेरिकी स्वार्थलाई प्राथमिकता दिने नीतिलाई आफ्नो राजनीतिक पहिचान बनाएका छन् ।
तर राजनीतिक नेतृत्वमा दृढता र मनोमानीबीच भिन्नता हुन्छ । राष्ट्रपतिको अधिकार र लोकतान्त्रिक संस्थाको स्वतन्त्रताबीच सन्तुलन कायम रहनुपर्छ । निर्वाचनपछिको सर्वेक्षणमा करिब ७० प्रतिशत मतदाताले राष्ट्रपतिमाथि कंग्रेसको निगरानी र नियन्त्रण अझ बलियो हुनुपर्ने धारणा व्यक्त गर्नुले यही चिन्ता देखाउँछ । करिब तीनचौथाइ मतदाता देशको वर्तमान दिशाप्रति असन्तुष्ट वा आक्रोशित रहेको तथ्य पनि उल्लेखनीय छ ।
सरकारी भ्रष्टाचार, शक्तिको दुरुपयोग र राष्ट्रपतिको व्यक्तिगत स्वार्थलाई राष्ट्रिय हितभन्दा माथि राखिएको आशंकासमेत मतदाताको चासोमा परेको छ । त्यसैले यसपटकको निर्वाचनलाई ट्रम्पको आर्थिक नीतिको विरोधसँगै उनको शासनशैलीमाथिको जनताको प्रतिक्रिया पनि मान्न सकिन्छ ।
लोकतन्त्र र संस्थागत नियन्त्रणको पक्षमा सन्देश
अमेरिकी निर्वाचनले लोकतन्त्रको एउटा आधारभूत मान्यतालाई पुनः स्थापित गरेको छ- शक्तिमा रहेको राजनीतिक दललाई जनताले निर्वाचनमार्फत नियन्त्रण गर्न सक्छन् । राष्ट्रपतिले निर्वाचन जित्दैमा राज्यका सबै संस्थामाथि राजनीतिक नियन्त्रण कायम गर्ने अधिकार प्राप्त गर्दैनन् । संसद्, न्यायपालिका, सञ्चारमाध्यम र नागरिक समाजको स्वतन्त्रता लोकतान्त्रिक व्यवस्थाका महत्वपूर्ण आधार हुन् ।
अमेरिकी संविधानले राष्ट्रपतिलाई कार्यकारी अधिकार दिएको छ भने कंग्रेसलाई कानुन निर्माण, बजेट स्वीकृति र सरकारको निगरानी गर्ने अधिकार दिएको छ । अब दुवै सदन डेमोक्रेटिक पार्टीको नियन्त्रणमा पुगेपछि ट्रम्प प्रशासनका निर्णयमाथि संसदीय निगरानी बढ्नेछ । सरकारी नीतिहरूको छानबिन, प्रशासनिक नियुक्तिमा अवरोध र विवादास्पद निर्णयमाथि प्रश्न उठाउने अवसर विपक्षी दललाई प्राप्त हुनेछ ।
यसले ट्रम्पलाई आफ्नो कार्यशैलीमा पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाउन सक्छ । अर्कोतर्फ डेमोक्रेटिक पार्टीले पनि जनमतबाट प्राप्त शक्तिलाई प्रतिशोध वा राजनीतिक अवरोधको माध्यम बनाउनु हुँदैन । उसले जनताका आर्थिक तथा सामाजिक समस्याको समाधानमा आफ्नो क्षमता देखाउनुपर्नेछ ।
लोकतन्त्रको सुन्दरता नै यही हो- निर्वाचनले सरकार परिवर्तन मात्र गर्दैन, सत्तालाई जवाफदेही बनाउने अवसर पनि प्रदान गर्छ । निर्वाचनमा पराजित हुने दलले परिणाम स्वीकार गर्नु र विजयी दलले प्रतिपक्षको अधिकारको सम्मान गर्नु लोकतान्त्रिक संस्कार हो ।
विश्व राजनीतिमा पर्ने प्रभाव
अमेरिका विश्वको सबैभन्दा प्रभावशाली आर्थिक तथा सैन्य शक्तिमध्ये एक हो । त्यसैले अमेरिकी आन्तरिक राजनीतिक परिवर्तनले उसको सीमाभित्र मात्र प्रभाव पार्दैन । व्यापार, सुरक्षा, कूटनीति, जलवायु परिवर्तन, अन्तर्राष्ट्रिय सहायता र विश्व व्यवस्थासँग जोडिएका विषयमा यसको प्रभाव पर्न सक्छ ।
पहिलो, अमेरिकी व्यापार नीतिमा केही पुनर्विचारको दबाब पर्न सक्छ । ट्रम्प प्रशासनले अघि सारेको संरक्षणवादी नीति र विभिन्न मुलुकमाथि लगाइएको भन्सार शुल्कले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा अनिश्चितता बढाएको छ । डेमोक्रेटिक नियन्त्रणमा रहेको कंग्रेसले यस्ता नीतिको आर्थिक प्रभावमाथि प्रश्न उठाउन सक्छ । यद्यपि राष्ट्रपतिको कार्यकारी अधिकारका कारण सबै व्यापार नीति तत्काल परिवर्तन हुने अपेक्षा गर्नु उचित हुँदैन ।
दोस्रो, इरानसँगको युद्ध र मध्यपूर्वको तनाव अमेरिकी राजनीतिमा थप महत्वपूर्ण विषय बन्न सक्छ । निर्वाचनमा युद्धप्रतिको असन्तुष्टि पनि मत परिवर्तनको एउटा आधार देखिएको छ । कंग्रेसमा विपक्षी दलको बहुमतले सैन्य खर्च, युद्धसम्बन्धी निर्णय र विदेश नीतिमाथि थप बहस तथा निगरानीको वातावरण बनाउन सक्छ ।
तेस्रो, युक्रेन युद्ध, रुससँगको सम्बन्ध, चीनसँगको प्रतिस्पर्धा र नेटो गठबन्धनसँग सम्बन्धित अमेरिकी नीतिमा पनि आन्तरिक राजनीतिक दबाब बढ्न सक्छ । यस्ता विषयमा राष्ट्रपतिको निर्णयलाई कंग्रेसको समर्थन र सहकार्य आवश्यक पर्ने भएकाले डेमोक्रेटिक बहुमतले ट्रम्प प्रशासनको कूटनीतिक प्राथमिकतामा प्रभाव पार्न सक्छ । तर विदेश नीतिमा राष्ट्रपतिको अधिकार महत्वपूर्ण रहने भएकाले तत्काल आमूल परिवर्तनको सम्भावना भने छैन ।
चौथो, जलवायु परिवर्तन, आप्रवासन, मानवअधिकार र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगका विषयमा पनि अमेरिकी नीतिमा पुनर्विचारको बहस बलियो हुन सक्छ । यसले विशेषगरी विकासशील मुलुक र अमेरिकी सहयोगमा निर्भर रहेका देशहरूलाई प्रभाव पार्न सक्छ ।
समग्रमा अमेरिकी निर्वाचनले विश्वलाई दिने सन्देश हो- विश्व राजनीतिमा कुनै पनि शक्तिशाली राष्ट्रको नेतृत्व आन्तरिक जनमत, आर्थिक अवस्था र लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको नियन्त्रणभन्दा बाहिर रहन सक्दैन ।
नेपालको सन्दर्भमा के अर्थ राख्छ ?
अमेरिकी राजनीतिक परिवर्तनलाई नेपालले पनि चासोका साथ हेर्नुपर्छ । नेपाल र अमेरिकाबीचको सम्बन्ध विकास सहयोग, व्यापार, शिक्षा, प्रविधि, स्वास्थ्य, लोकतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिसँग जोडिएको छ । अमेरिकी सरकारको विदेश नीतिमा आउने परिवर्तनले यी क्षेत्रमा प्रत्यक्ष वा परोक्ष प्रभाव पार्न सक्छ ।
नेपालले कुनै एउटा अमेरिकी राजनीतिक दल वा नेतृत्वसँग मात्र आफ्नो सम्बन्ध सीमित गर्नु हुँदैन । अमेरिकी लोकतान्त्रिक संस्था, सरकार र जनतासँगको दीर्घकालीन सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । विकास सहयोग, व्यापारिक अवसर र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर सन्तुलित कूटनीति सञ्चालन गर्न आवश्यक छ ।
अर्कोतर्फ अमेरिकी निर्वाचनले नेपालका राजनीतिक दललाई पनि महत्वपूर्ण पाठ सिकाएको छ । निर्वाचन जित्न राष्ट्रवाद, लोकप्रिय नारा र नेतृत्वको व्यक्तित्व मात्र पर्याप्त हुँदैन । जनताको दैनिक जीवनमा देखिने परिवर्तन, सुशासन, रोजगारी, आर्थिक अवसर र सार्वजनिक सेवाको गुणस्तरले राजनीतिक विश्वास निर्माण गर्छ ।
नेपालमा पनि राजनीतिक दल र नेतृत्वप्रति असन्तुष्टि बढिरहेको अवस्थामा अमेरिकी निर्वाचनको परिणामलाई केवल एउटा विदेशी राजनीतिक घटनाका रूपमा हेरेर पुग्दैन । जनताको असन्तुष्टिलाई समयमै सम्बोधन गर्न नसक्दा स्थापित राजनीतिक शक्ति पनि कमजोर हुन सक्छन् भन्ने यसले देखाएको छ ।
सत्ता होइन, जनताको विश्वास निर्णायक
अमेरिकी मध्यावधि निर्वाचनको परिणामले राष्ट्रपति ट्रम्पको राजनीतिक यात्रामा नयाँ चुनौती थपेको छ । अब उनले कंग्रेसको विपक्षी बहुमतसँग सहकार्य नगरी आफ्नो बाँकी कार्यकालका महत्वपूर्ण एजेन्डा अघि बढाउन कठिन हुनेछ । अर्कोतर्फ डेमोक्रेटिक पार्टीले पनि ट्रम्पको विरोधबाट प्राप्त जनसमर्थनलाई ठोस नीति र उपलब्धिमा बदल्नुपर्नेछ ।
तर यस निर्वाचनको सबैभन्दा ठूलो सन्देश कुनै एउटा दलको विजय वा अर्को दलको पराजय मात्र होइन । यो लोकतन्त्रमा जनताको मत नै अन्तिम राजनीतिक शक्ति हो भन्ने मान्यताको पुनर्पुष्टि हो । शक्तिशाली राष्ट्रपति पनि जनताको असन्तुष्टिबाट अछुतो रहन सक्दैनन् । निर्वाचनमार्फत जनताले सत्तालाई प्रश्न गर्न, नियन्त्रण गर्न र शक्ति सन्तुलन बदल्न सक्छन् ।
अमेरिकी मतदाताले यसपटक आर्थिक असन्तुष्टि, लोकतन्त्रप्रतिको चिन्ता र राजनीतिक जवाफदेहिताको मागलाई मतमार्फत अभिव्यक्त गरेका छन् । यो सन्देश अमेरिकाका लागि मात्र होइन, विश्वका सबै लोकतान्त्रिक मुलुकका शासक र राजनीतिक दलका लागि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । जनताको विश्वासभन्दा ठूलो राजनीतिक शक्ति हुँदैन । सत्ता प्राप्त गर्नु सफलता हो, तर जनताको विश्वास कायम राख्नु वास्तविक राजनीतिक उपलब्धि हो ।
सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।
