श्रवण कुमार यादव
दाङ। बिहानको घाम उदाउनुअघि नै गाउँका धेरै घरका ढोका खुलिसकेका हुन्छन्। शहरका मानिसहरू निद्रामै रहेका बेला किसानको दिन सुरु भइसकेको हुन्छ। कसैले गोठको ढोका खोल्दै गाई–भैँसीलाई घाँस हालिरहेको हुन्छ, कसैले खेततर्फ जाने तयारी गरिरहेको हुन्छ भने कसैले अघिल्लो दिन काटेर ल्याएको धान मिलाउँदै हुन्छ। कसैको हातमा हँसिया हुन्छ, कसैको काँधमा कोदालो र कसैको मनमा आजको काम समयमै सक्ने चिन्ता।
किसानका लागि खेतीपाती केवल पेशा होइन, जीवन जिउने एउटा निरन्तर संघर्ष हो। मौसमअनुसार काम बदलिन्छ, तर व्यस्तता कहिल्यै सकिँदैन। धान रोप्ने बेला खेतमा पानीसँग जुध्नुपर्छ, धान काट्ने बेला घामसँग। गहुँ छर्ने बेला माटो तयार पार्नुपर्छ, तरकारी लगाउने बेला बजारको चिन्ता गर्नुपर्छ। वर्षभरि चलिरहने यो चक्रमा किसानको आरामका दिन निकै कम हुन्छन्।
कुनै समय नेपाली गाउँघरको खेती परम्परागत श्रममा निर्भर थियो। हलो, जुवा, गोरु, कुटो–कोदालो र हँसियामै खेतीको अधिकांश काम हुन्थ्यो। अहिले गाउँमा ट्र्याक्टर, थ्रेसर, पम्पसेट, धान काट्ने मेसिन र अन्य कृषि उपकरण भित्रिएका छन्। प्रविधिले किसानको श्रम केही घटाएको छ, तर किसानको व्यस्तता भने घटेको छैन। खेती प्रणाली बदलिएको छ, चुनौतीको स्वरूप बदलिएको छ, तर माटोसँग जोडिएको किसानको जीवन उस्तै संघर्षपूर्ण छ।
बिहानदेखि साँझसम्म खेतमै जीवन:
किसानको व्यस्तताको वास्तविक तस्वीर खेतको आलीमा देखिन्छ। बिहान घरबाट निस्किएपछि उनीहरूका लागि समय घडीले होइन, कामले निर्धारण गर्छ। खेतमा पुगेर सिँचाइ मिलाउने, मलखाद हाल्ने, गोडमेल गर्ने, बाली हेर्ने, झारपात हटाउने, पशुचौपायाको हेरचाह गर्ने र बजारसम्म उत्पादन पुर्याउने काम निरन्तर चलिरहन्छ।
धान भित्र्याउने मौसम किसानका लागि विशेष व्यस्तताको समय हो। पाकेको धान काट्नेदेखि दाउने, सुकाउने, भण्डारण गर्ने र बजारसम्म पुर्याउने काममा परिवारका सबै सदस्य जुट्नुपर्ने अवस्था आउँछ। पहिले गोरुले धान दाउने चलन थियो। अहिले थ्रेसर र अन्य मेसिनले काम छिटो बनाएका छन्। तर मेसिन आएपछि पनि किसानको काम सकिँदैन। खेत तयार पार्नेदेखि बिउ छान्ने, मल हाल्ने र उत्पादन बेच्ने अवस्थासम्म किसान निरन्तर सक्रिय रहनुपर्छ।
खेतीमा एउटा काम सकिन नपाउँदै अर्को काम सुरु हुन्छ। धान भित्र्याएपछि गहुँ, तोरी, मसुरो वा अन्य हिउँदे बालीको तयारी सुरु हुन्छ। तरकारी खेती गर्ने किसानका लागि त मौसमको सीमाले पनि काम रोक्दैन। बिहान बजार, दिउँसो खेत र साँझ गोठ किसानको दैनिकी यसैगरी चलिरहेको हुन्छ।
किसानको घडीमा आरामको समय हुँदैन:
शहरमा काम गर्ने मानिसले कार्यालयको समय पूरा गरेपछि घर फर्किएर आराम गर्न सक्छ। तर किसानको कार्यालय खुला आकाशमुनि हुन्छ र कार्यालय बन्द हुने कुनै निश्चित समय हुँदैन।
बालीमा रोग लाग्यो भने किसान राति पनि खेत पुग्छ। पानी परेन भने सिँचाइको चिन्ता हुन्छ। अत्यधिक पानी पर्यो भने बाली डुब्ने डर हुन्छ। हावाहुरी आयो भने पाक्न लागेको बाली ढल्ने चिन्ता हुन्छ। बजारमा मूल्य घट्यो भने लगानी डुब्ने डर हुन्छ। यही कारण किसानको व्यस्तता शारीरिक मात्र होइन, मानसिक पनि हुन्छ।
किसानले खेतमा पसिना मात्र बगाइरहेको हुँदैन, उसले परिवारको भविष्य पनि खेतमै रोपिरहेको हुन्छ। एउटा बीउ माटोमा रोप्दा त्यसमा उसको आशा मिसिएको हुन्छ। बाली हुर्कँदा उसको सपना हुर्किन्छ र उत्पादन बजारमा पुग्दा उसको वर्षौँको मेहनतको मूल्य खोजिन्छ।
किसान : अन्नदाता मात्र होइन, अर्थतन्त्रको आधार:
किसानलाई अक्सर ‘अन्नदाता’ भनेर सम्मान गरिन्छ। यो शब्द केवल प्रशंसाका लागि प्रयोग गरिएको शब्द होइन। हाम्रो दैनिक जीवनको आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्ने ठूलो जिम्मेवारी किसानकै काँधमा छ।
हामीले बिहान खाने भातदेखि साँझको तरकारीसम्म किसानको श्रमसँग जोडिएको हुन्छ। शहरका ठूला भवन, कार्यालय र बजारहरू चल्नका लागि पनि कृषि उत्पादन आवश्यक हुन्छ। किसानले उत्पादन नगर्ने हो भने खाद्य आपूर्ति प्रणालीमै असर पर्छ।
कृषिले रोजगारी सिर्जना गर्छ, स्थानीय बजार चलाउँछ, ढुवानी व्यवसायलाई गति दिन्छ र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउँछ। त्यसैले किसानलाई केवल खेतमा काम गर्ने व्यक्ति भनेर बुझ्नु अपूर्ण दृष्टिकोण हो। किसान नेपालको अर्थतन्त्रको आधारस्तम्भ हो।
पसिनाको मूल्य कति छ?
किसानले उत्पादन गरेको एउटा बोरा धान बजारसम्म पुग्दा त्यसमा उसको महिनौँको श्रम जोडिएको हुन्छ। बीउ, मल, औषधि, सिँचाइ, मजदुर, मेसिन, ढुवानी र समय सबैको लागत जोडिन्छ। तर बजारमा पुगेपछि किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउँछ कि पाउँदैन भन्ने निश्चित हुँदैन।
यही किसानको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना हो। उत्पादन गर्ने किसान र मूल्य निर्धारण गर्ने बजारबीच ठूलो दूरी छ।कहिलेकाहीँ उत्पादन राम्रो हुँदा मूल्य घट्छ। उत्पादन कम हुँदा उपभोक्ताले महँगो मूल्य तिर्नुपर्छ, तर त्यसको लाभ किसानसम्म पुग्दैन। बिचौलियाको भूमिका, बजारको अस्थिरता, भण्डारणको अभाव र कृषि उपजको उचित बजार व्यवस्थापन नहुँदा किसानले आफ्नो मेहनतको वास्तविक मूल्य पाउन कठिन हुन्छ। किसानले माटोमा पसिना बगाउँछ, तर उसको आम्दानी मौसम र बजारको निर्णयमा निर्भर हुन्छ।
बदलिँदो खेती, बदलिँदो किसान:
प्रविधिको विकाससँगै नेपाली कृषि क्षेत्रमा पनि परिवर्तन आएको छ। गोरुको स्थानमा ट्र्याक्टरले लिन थालेको छ। हातले धान दाउने ठाउँमा थ्रेसर प्रयोग हुन थालेको छ। सिँचाइमा पम्पसेट तथा आधुनिक उपकरणको प्रयोग बढेको छ। मोबाइलबाट मौसमको जानकारी लिन सकिने अवस्था आएको छ।
तर प्रविधि भित्रिए पनि सबै किसान त्यसको पहुँचमा पुगेका छैनन्। साना किसानका लागि आधुनिक कृषि उपकरण महँगो हुन सक्छन्। कृषि ऋण, बजार, प्राविधिक ज्ञान र भण्डारणको सुविधा सहज नहुँदा उनीहरू अझै परम्परागत प्रणालीमै निर्भर छन्।
युवापुस्ता कृषि पेसाबाट टाढिँदै जानु अर्को गम्भीर चुनौती हो। गाउँका धेरै युवाको प्राथमिकता वैदेशिक रोजगारी, शहरको जागिर वा अन्य व्यवसाय बनेको छ। खेतमा काम गर्ने जनशक्ति घट्दै जाँदा कृषिको भविष्यबारे प्रश्न उठ्न थालेको छ।
किसानको व्यस्तताभित्र लुकेको मौन कथा:
किसानको जीवन बाहिरबाट हेर्दा सामान्य देखिन सक्छ। तर खेतको आलीमा उभिएर हेर्ने हो भने त्यहाँ अनेकौँ कथा भेटिन्छन्।
कसैको खेतमा छोराछोरीको पढाइको सपना हुन्छ। कसैको खेतमा घर बनाउने आशा हुन्छ। कसैको बारीमा छोरीको विवाहको खर्च जुटाउने लक्ष्य हुन्छ। कसैले विदेश गएको छोराको ऋण तिर्न खेती गरिरहेको हुन्छ। कसैले बुढेसकालमा आफ्नै माटोमा निर्भर भएर बाँच्ने सपना बोकेको हुन्छ।
त्यसैले किसानले उत्पादन गरेको धान, गहुँ, तरकारी वा फलफूल केवल बजारमा बिक्री हुने वस्तु होइन। त्यसमा एउटा परिवारको आशा, संघर्ष, पसिना र भविष्य जोडिएको हुन्छ।
किसानको सम्मान भाषणमा होइन, व्यवहारमा हुनुपर्छ:
हरेक वर्ष किसान दिवस आउँछ। किसानका योगदानबारे भाषण हुन्छ। सामाजिक सञ्जालमा ‘किसान देशको मेरुदण्ड हो’ भनेर पोस्ट गरिन्छ। तर वास्तविक प्रश्न त्यहाँबाट सुरु हुन्छ। किसानको जीवनमा त्यसको प्रभाव कति परेको छ?
किसानलाई सम्मान गर्ने हो भने उसको उत्पादनको उचित मूल्य सुनिश्चित गर्नुपर्छ। कृषि बीमा प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। सहज कृषि ऋण, गुणस्तरीय बीउ–मल, आधुनिक प्रविधि, सिँचाइ, भण्डारण र बजारको सुनिश्चितता गर्नुपर्छ। किसानलाई अनुदानको आशामा मात्र राख्ने होइन, उत्पादन र बजारसँग जोडिने दीर्घकालीन नीति आवश्यक छ। कृषिलाई सम्मानजनक र आम्दानीको भरपर्दो पेसा बनाउन सके मात्र युवालाई कृषि क्षेत्रमा आकर्षित गर्न सकिन्छ।
किसान नभए शहरको भान्सा पनि मौन हुन्छ:
हामी शहरमा बसेर आधुनिक जीवनको कुरा गर्छौँ। प्रविधि, विकास र समृद्धिको चर्चा गर्छौँ। तर हाम्रो भान्सामा पाक्ने अन्न कहाँबाट आउँछ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्दा अन्ततः हामी किसानको खेतसम्म पुग्नुपर्छ।
किसानको खेत सुक्यो भने बजारमा मूल्य बढ्छ। किसानको उत्पादन घट्यो भने आयात बढ्छ। किसान कमजोर भयो भने खाद्य सुरक्षा कमजोर हुन्छ। त्यसैले किसानको समस्या केवल किसानको समस्या होइन; यो समग्र समाज र राष्ट्रको समस्या हो।
किसानको हातमा हँसिया हुँदा देशको भान्सा चलिरहेको हुन्छ। किसानको काँधमा हलो हुँदा समाजको जीवन चलिरहेको हुन्छ। किसानको पसिना बग्दा राष्ट्रको भविष्य सिंचित भइरहेको हुन्छ।
माटो, पसिना र भविष्य:
किसानको जीवनमा निश्चितता कम छ, तर आशा कहिल्यै सकिँदैन। प्रत्येक वर्ष किसान फेरि खेतमा जान्छ। बीउ छर्छ। माटो सम्हाल्छ। बाली कुर्छ। मौसमसँग जुध्छ। अन्ततः उत्पादन हातमा लिएर बजारतर्फ लाग्छ। सायद यही किसानको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो, हारेर पनि फेरि उठ्ने क्षमता।
किसान प्रकृतिसँग लड्छ, तर प्रकृतिलाई नष्ट गर्न होइन, त्यसैसँग सहकार्य गरेर जीवन चलाउन। उसले माटोलाई आफ्नो साथी ठान्छ। बीउमा भविष्य देख्छ। पसिनामा समृद्धि खोज्छ। त्यसैले किसान केवल खेतमा काम गर्ने श्रमिक होइन। किसान सभ्यताको निरन्तरता हो। किसान हाम्रो खाद्य सुरक्षाको पहरेदार हो। किसान ग्रामीण अर्थतन्त्रको इन्जिन हो। किसान प्रकृति र मानव जीवनबीचको महत्वपूर्ण सेतु हो।
आज हामीले खाने प्रत्येक गाँसमा किसानको श्रम मिसिएको छ। त्यो गाँसलाई सम्मान गर्ने सबैभन्दा राम्रो तरिका किसानको श्रमलाई सम्मान गर्नु हो। किनकि किसानको खेतमा उम्रिएको अन्नले मात्र हाम्रो भान्सालाई होइन, राष्ट्रको जीवनलाई पनि धानिरहेको हुन्छ। किसानको पसिना सुक्न नदिई देश समृद्ध हुँदैन। माटोलाई सम्मान नगरी विकास पूर्ण हुँदैन। र किसानलाई सम्मान नगरी समृद्धिको सपना पूरा हुँदैन।
किसान व्यस्त छन्। आफ्नो परिवारका लागि मात्र होइन, हाम्रो भान्साका लागि, हाम्रो बजारका लागि र अन्ततः सम्पूर्ण देशको जीवनका लागि। माटोमा पसिना बगाउने यही किसानको श्रमले हाम्रो भान्सा भरिन्छ, बजार चल्छ र गाउँको जीवन धानिन्छ। किसानको हात चलेसम्म खेत बाँच्छ, खेत बाँचे देशको खाद्य आधार पनि बलियो रहन्छ।
सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो।
