कमल रेग्मी

समाजमा पछिल्लो समय व्यक्तिगत पहलबाट गरिने सामाजिक कामले लोकप्रियता कमाउने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ । कतै बिग्रिएको बाटोमा एक-दुई टिप्पर बालुवा हाल्ने, कतै सरसफाइ गर्ने त कतै समस्यामा परेकालाई सहयोग गर्ने । यस्ता काम निश्चय नै प्रशंसनीय छन् । तिनले सामाजिक उत्तरदायित्व, मानवीय संवेदना र नागरिक सहभागितालाई प्रोत्साहित गर्छन् । तर एउटा गम्भीर प्रश्न छ – के यस्ता व्यक्तिगत प्रयासले मात्र दिगो विकासको आधार निर्माण गर्न सक्छन्?

बिग्रिएको बाटोमा बालुवा हाल्नु तत्कालका लागि राहत हुन सक्छ, तर बाटो किन बिग्रियो, त्यसको स्थायी मर्मत कसले गर्ने र भविष्यमा फेरि बिग्रिन नदिन के व्यवस्था गर्ने भन्ने प्रश्नको उत्तर त्यसले दिँदैन । त्यस्तै, सरसफाइ अभियानले वातावरण सफा बनाउन सहयोग गर्छ, तर नियमित फोहोर सङ्कलन, व्यवस्थापन र वातावरणीय स्वच्छता कायम गर्ने स्थायी प्रणालीको विकल्प बन्न सक्दैन ।

यी काम स्थानीय तह वा सम्बन्धित सरकारी निकायले योजनाबद्ध, नियमित र जवाफदेही ढङ्गले गर्नुपर्ने होइन र? सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तहका सरकार तथा तिनका विभिन्न संरचना हुँदाहुँदै पनि नागरिकले सामान्य खाल्डाखुल्डी पुर्न, सार्वजनिक स्थान सफा गर्न वा साना समस्याको समाधान खोज्नसमेत व्यक्तिगत अभियन्ताको प्रतीक्षा गर्नुपर्ने अवस्था किन सिर्जना भइरहेको छ?

जब राज्यका निकायले नियमित रूपमा गर्नुपर्ने काम प्रभावकारी ढङ्गले गर्न सक्दैनन्, तब नागरिक आफैँ अघि सर्छन् । उनीहरूको सक्रियता सराहनीय छ । तर यसले राज्यको कार्यसम्पादनमाथि पनि प्रश्न उठाउँछ । राज्यले गर्नुपर्ने काम व्यक्तिले गरिदिँदा व्यक्ति नायक बन्ने र राज्यका संयन्त्र निष्क्रिय रहने अवस्था सामान्य बन्दै गएको त छैन? व्यक्तिगत पहलको प्रशंसा गर्दा राज्यको जिम्मेवारी र जवाफदेहिताको प्रश्न ओझेलमा पर्नु हुँदैन ।

व्यक्तिगत प्रयासभन्दा संस्थागत व्यवस्था महत्त्वपूर्ण
समाजमा तत्काल देखिने, फोटो खिच्न मिल्ने र छिट्टै प्रशंसा पाइने कामले लोकप्रियता हासिल गर्न सहज हुन्छ । नेतृत्वको आकाङ्क्षा राख्ने व्यक्तिहरू पनि यस्ता कामबाट आफ्नो पहिचान स्थापित गर्न आकर्षित हुन सक्छन् । तर विकासको वास्तविक आधार तत्काल देखिने काममा मात्र सीमित हुँदैन । नीति निर्माण, बजेटको प्रभावकारी उपयोग, योजनाको कार्यान्वयन, गुणस्तर नियन्त्रण, नियमित अनुगमन र जिम्मेवार निकायलाई जवाफदेही बनाउने कामले नै दिगो विकासको आधार तयार गर्छन् ।

व्यक्तिगत पहल र संस्थागत प्रणाली एकअर्काका विरोधी होइनन् । व्यक्तिगत पहलले समस्या पहिचान गर्न, नागरिकलाई परिचालन गर्न र तत्काल राहत दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । तर त्यसलाई संस्थागत व्यवस्थासँग जोड्न सकिएन भने उपलब्धि अस्थायी हुन सक्छ ।

उदाहरणका लागि, कसैले बाटोको खाल्डो पुरिदिनु राम्रो हो, तर जिम्मेवार निकायले समयमै मर्मत गर्ने व्यवस्था बनाउनु अझ आवश्यक छ । व्यक्तिले फोहोर उठाउनु राम्रो हो, तर नियमित सङ्कलन र उचित व्यवस्थापनको जिम्मेवारी राज्यले पूरा गर्नुपर्छ । व्यक्तिगत सहयोगले तत्कालको समस्या समाधान गर्न सक्छ, तर बलियो प्रणालीले समस्याको पुनरावृत्ति रोक्न सक्छ ।

हामीलाई सामाजिक अभियानकर्ता चाहिन्छन्, तर अभियानलाई संस्थागत गर्ने प्रणाली पनि चाहिन्छ । हामीलाई व्यक्तिगत सहयोग चाहिन्छ, तर नागरिकले आधारभूत सेवा प्राप्त गर्न कसैको व्यक्तिगत कृपामा निर्भर हुनुपर्ने अवस्थाको अन्त्य पनि आवश्यक छ । नागरिकले सेवा पाउन पहुँच, चिनजान वा कुनै अभियन्ताको मध्यस्थता खोज्नुपर्ने होइन, राज्यका स्थापित संयन्त्रबाट सहज रूपमा सेवा प्राप्त गर्न सक्नुपर्छ ।

त्यसैले व्यक्तिगत प्रयासको प्रशंसा गर्दा त्यसले समाजमा कस्तो संस्कार स्थापित गरिरहेको छ र सम्बन्धित निकायलाई कसरी जिम्मेवार बनाइरहेको छ भन्ने प्रश्न पनि उठाउनुपर्छ । लोकप्रियता क्षणिक हुन सक्छ, तर संस्थागत सुधारको प्रभाव लामो समयसम्म रहन सक्छ ।
नेतृत्वको मूल्याङ्कन लोकप्रियताले मात्र हुँदैन

स्थानीय तहको निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा नेतृत्वका लागि आकाङ्क्षा राख्ने व्यक्तिहरूको सङ्ख्या बढ्नु स्वाभाविक हो । नेतृत्व गर्न चाहनु आफैँमा सकारात्मक कुरा हो । तर नेतृत्वको आकाङ्क्षा राख्नु र नेतृत्वका जिम्मेवारी प्रभावकारी रूपमा निर्वाह गर्न सक्नु फरक विषय हुन् ।

कुनै व्यक्तिले कति सामाजिक काम गरेको छ, कति मानिससँग सम्पर्क स्थापित गरेको छ वा कति लोकप्रिय छ भन्ने आधारमा मात्रै उसको नेतृत्व क्षमताको मूल्याङ्कन गर्नु पर्याप्त हुँदैन । उसको इमानदारी, सार्वजनिक जिम्मेवारीप्रतिको प्रतिबद्धता, नीतिगत बुझाइ, दीर्घकालीन सोच, योजना निर्माण तथा कार्यान्वयन क्षमता र सार्वजनिक स्रोतको सदुपयोग गरेर परिणाम दिन सक्ने क्षमतालाई पनि हेर्नुपर्छ ।

नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा समस्या देखिएको ठाउँमा उपस्थित हुनु मात्र होइन, समस्या समाधानका लागि प्रभावकारी व्यवस्था निर्माण गर्नु हो । त्यसैले नेतृत्व गर्न चाहने व्यक्तिलाई केही आधारभूत प्रश्न सोध्न आवश्यक छ ।
– के उसले समस्याको तत्काल समाधान मात्र खोज्छ, कि समस्याको मूल कारण पहिचान गरी दीर्घकालीन समाधान पनि प्रस्तुत गर्न सक्छ?
– के उसले लोकप्रिय नारा मात्र दिन्छ, कि स्पष्ट नीति, कार्ययोजना, बजेट र कार्यान्वयनको खाका पनि प्रस्तुत गर्छ?
– के उसले काम गर्ने प्रतिबद्धता मात्र जनाउँछ, कि कामको परिणाम मापन गर्ने र आफूलाई जवाफदेही बनाउने व्यवस्था पनि निर्माण गर्न सक्छ?
– के ऊ व्यक्तिगत पहलमा सीमित रहन्छ, कि नागरिक सहभागिता, संस्थागत क्षमता र सुशासनलाई बलियो बनाउने सोच राख्छ?
– के उसले सार्वजनिक स्रोत र साधनको न्यायोचित उपयोग गर्दै सबै नागरिकलाई समान रूपमा सेवा उपलब्ध गराउने व्यवस्था बनाउन सक्छ?
यी प्रश्नले नेतृत्वको मूल्याङ्कनलाई व्यक्तिगत लोकप्रियताबाट सार्वजनिक जिम्मेवारी र कार्यसम्पादनतर्फ लैजान सहयोग गर्छन् । नागरिकले पनि नेतृत्वको मूल्याङ्कन गर्दा व्यक्तिको प्रचार, उपस्थितिको दृश्यता र तत्काल प्राप्त प्रशंसाभन्दा उसको नीति, कार्ययोजना, विगतको कार्यसम्पादन र जवाफदेहिताको प्रतिबद्धतालाई महत्त्व दिनुपर्छ ।
दिगो विकासका लागि प्रणाली निर्माण
दिगो विकासका लागि नीति निर्माण (Policy), प्रभावकारी कार्यान्वयन (Implementation) तथा नियन्त्रण र अनुगमन (Control and Monitoring) बीच उचित समन्वय आवश्यक हुन्छ । नीति बनाएर मात्र हुँदैन, त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने क्षमता चाहिन्छ । कार्यान्वयन गरेर मात्र पनि पुग्दैन, त्यसको गुणस्तर, प्रभाव र परिणामको नियमित अनुगमन हुनुपर्छ । कमजोरी देखिएमा सुधार गर्ने र गल्ती गर्ने पक्षलाई जिम्मेवार बनाउने व्यवस्था पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

यसका लागि सक्षम कर्मचारीतन्त्र, स्पष्ट जिम्मेवारी, पारदर्शी बजेट प्रणाली, नागरिकको सहभागिता, नियमित सार्वजनिक सुनुवाइ र प्रभावकारी अनुगमन आवश्यक छन् । नेतृत्व परिवर्तन भए पनि सार्वजनिक सेवा र विकास निर्माणका काम अवरुद्ध नहुने गरी संस्थागत क्षमता विकास गर्नुपर्छ ।

असल नेतृत्वले आफूलाई अपरिहार्य बनाउने होइन, आफू नहुँदा पनि प्रभावकारी रूपमा काम गरिरहने प्रणाली निर्माण गर्छ । उसले हरेक समस्याको समाधान आफैँले गरिदिने संस्कार होइन, समस्या समाधान गर्न सक्षम संस्था र जिम्मेवार नागरिकको संस्कार विकास गर्छ । यही नै व्यक्तिगत सक्रियतालाई संस्थागत उपलब्धिमा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रिया हो ।

अन्ततः नेतृत्वको सफलता उसले व्यक्तिगत रूपमा कति काम गर्‍यो भन्नेमा मात्र मापन हुँदैन । उसले निर्माण गरेको प्रणालीले कति नागरिकलाई सहज सेवा दियो, सार्वजनिक स्रोतको कति प्रभावकारी उपयोग भयो, समस्या दोहोरिने क्रम कति रोकियो र संस्थाहरू कति सक्षम तथा जवाफदेही बने भन्ने आधारमा पनि मापन हुनुपर्छ ।

लोकप्रियताले नेतृत्वको पहिचान बनाउन सक्छ, तर दिगो विकासका लागि दूरदृष्टि, संस्थागत क्षमता र जवाफदेहितासहितको प्रणाली निर्माण आवश्यक हुन्छ । हामीलाई समस्या देखिने ठाउँमा उपस्थित हुने नेतृत्व मात्र होइन, समस्या दोहोरिन नदिने व्यवस्था निर्माण गर्ने नेतृत्व चाहिएको छ ।

सिस्ने अनलाइन

सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।