जनताको असन्तुष्टिलाई राजनीतिक परिवर्तनमा रूपान्तरण गर्न नसक्नु नै नेपालको बामपन्थी राजनीतिका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो । जेनजी विद्रोहको स्वामित्व लिन नसकेको बामपन्थी नेतृत्वका अगाडि अब आफ्नै विचार, सङ्गठन र कार्यशैली बदल्ने प्रश्न खडा भएको छ ।
विश्व राजनीतिमा अहिले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रवृत्ति देखिएको छ । महँगी, बेरोजगारी, आर्थिक असमानता, कमजोर सार्वजनिक सेवा र परम्परागत राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको अविश्वासले विभिन्न देशमा जनआक्रोश बढाइरहेको छ । कतै यही असन्तुष्टिले बामपन्थी शक्तिलाई समर्थन जुटाउन सहयोग गरेको छ भने कतै दक्षिणपन्थी र लोकलुभावन शक्तिले त्यसको लाभ लिएका छन् । यसले स्पष्ट पार्छ- जनताको असन्तुष्टि आफैँमा बामपन्थी जनमत होइन । त्यसलाई कुन राजनीतिक शक्तिले बुझ्छ, जनताका वास्तविक समस्यासँग जोड्छ र विश्वसनीय विकल्प दिन्छ भन्ने कुरा निर्णायक हुन्छ ।
ब्राजिलको निर्वाचन, फ्रान्सको आन्दोलन र नेपालमा गत वर्ष भएको जेनजी विद्रोहलाई यही सन्दर्भमा हेर्नुपर्छ । यी घटनाका पृष्ठभूमि फरक भए पनि तिनले एउटा साझा प्रश्न उठाएका छन्- परम्परागत राजनीतिक शक्तिप्रति निराश भएको जनमतलाई नयाँ राजनीतिक दिशातर्फ लैजाने क्षमता कससँग छ?
ब्राजिल र फ्रान्सका सन्देश
ब्राजिलका बामपन्थी नेता लुइज इनासियो लुला दा सिल्भाको राजनीतिक यात्राले जनजीविका, सामाजिक सुरक्षा र श्रमिकका मुद्दाको महत्त्व देखाउँछ । उनको राजनीतिक सफलतालाई बामपन्थको निर्विवाद विजयका रूपमा बुझ्न मिल्दैन । ब्राजिलमा दक्षिणपन्थी शक्तिप्रतिको समर्थन पनि बलियो छ । यसले राजनीतिक ध्रुवीकरण र सामाजिक असन्तुष्टिको अवस्थामा कुनै पनि विचारधाराले आफ्नो समर्थन स्थायी रूपमा सुरक्षित राख्न नसक्ने देखाउँछ ।
राजनीतिक इतिहास र क्रान्तिकारी विरासत महत्त्वपूर्ण हुन्छन्, तर तिनले मात्रै जनताको समर्थन सुनिश्चित गर्दैनन् । जनताको आम्दानी, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र सार्वजनिक सेवामा के परिवर्तन आयो भन्ने कुराले राजनीतिक विश्वास निर्धारण गर्छ । बामपन्थीले आफ्ना परम्परागत समर्थकलाई जोगाउँदै फरक राजनीतिक धारका नागरिकसँग संवाद र सहकार्य गर्न सक्नुपर्छ ।
फ्रान्समा युवा, विद्यार्थी र श्रमिकले उठाएका सामाजिक तथा आर्थिक मुद्दाले पनि यस्तै प्रश्न खडा गरेका छन् । महँगी, सार्वजनिक सेवाको अवस्था, रोजगारी र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले नागरिकलाई सडकमा ल्याउँदा त्यो असन्तुष्टि स्वतः कुनै एउटा राजनीतिक विचारधाराको पक्षमा रूपान्तरण हुँदैन । आन्दोलनका मागलाई नीतिगत सुधारमा बदल्न सक्ने राजनीतिक शक्तिले मात्रै त्यसको दीर्घकालीन प्रभाव निर्माण गर्न सक्छ ।
यी घटनाले नेपालका बामपन्थीलाई पनि आफ्ना प्राथमिकता पुनर्विचार गर्न प्रेरित गर्छन् । समाजवाद, समानता र वर्गीय मुक्तिका नारा जनताको दैनिक जीवनसँग जोडिन सकेनन् भने तिनको राजनीतिक प्रभाव कमजोर हुँदै जान्छ ।
सर्बिया : सडकको आन्दोलनबाट निर्वाचनको विजयसम्म
सर्बियाको पछिल्लो राजनीतिक परिवर्तनले विश्वभरका युवा आन्दोलन र परम्परागत राजनीतिक शक्तिका लागि नयाँ बहस जन्माएको छ । अक्टोबर २५, २०२६ मा भएको संसदीय निर्वाचनमा लामो समयदेखि सत्तामा रहेको अलेक्जान्डर भुचिचको राजनीतिक शक्तिलाई विद्यार्थी आन्दोलनको समर्थनमा बनेको चुनावी सूचीले पराजित गरेको छ । प्रारम्भिक परिणामअनुसार विद्यार्थी समर्थित सूचीले २५० सदस्यीय संसद्मा १३९ सिट प्राप्त गरेको छ भने भुचिचको गठबन्धनले ९७ सिट पाएको छ । भुचिचले पराजय स्वीकार गरेका छन् ।
यो परिवर्तन अचानक भएको होइन । सन् २०२४ नोभेम्बरमा नोभी साद सहरको रेल्वे स्टेसनमा छानोको संरचना खस्दा १६ जनाको मृत्यु भएपछि सरकारी जवाफदेहिता, भ्रष्टाचार र सार्वजनिक निर्माणमा भएको अनियमितताको प्रश्न उठ्यो । त्यसपछि विद्यार्थीहरूले सुरु गरेको आन्दोलन क्रमशः व्यापक हुँदै गयो । विश्वविद्यालयका विद्यार्थीबाट सुरु भएको विरोधमा शिक्षक, किसान र समाजका अन्य समूहसमेत जोडिए । आन्दोलनले भ्रष्टाचारको छानबिन, संस्थागत जवाफदेहिता र सत्ताको दुरुपयोग अन्त्यको माग गर्यो । करिब दुई वर्षको निरन्तर दबाबपछि आन्दोलनले निर्वाचनमा राजनीतिक विकल्प प्रस्तुत गर्न सक्यो ।
सर्बियाको घटनालाई बामपन्थीको विजय भनेर सीधै व्याख्या गर्नु उचित हुँदैन । विद्यार्थी समर्थित चुनावी सूची एउटै विचारधारामा आबद्ध परम्परागत बामपन्थी पार्टी होइन । त्यसको मुख्य आधार भ्रष्टाचारविरोध, लोकतान्त्रिक जवाफदेहिता, सार्वजनिक संस्थाको सुधार र राजनीतिक परिवर्तनको माग हो । तर यही तथ्यले बामपन्थी राजनीतिका लागि महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ- सामाजिक न्याय र जनताको अधिकारको पक्षमा आफूलाई उभ्याउने राजनीतिक शक्तिले जनताको असन्तुष्टिलाई सम्बोधन गर्न नसक्दा त्यो ठाउँ नयाँ आन्दोलनले किन लिन सक्छ?
सर्बियाको अनुभवले सडक आन्दोलन र निर्वाचनबीचको सम्बन्ध पनि देखाउँछ । आन्दोलनले जनताको असन्तुष्टि व्यक्त गर्छ, तर त्यसलाई संस्थागत राजनीतिक परिवर्तनमा बदल्न सङ्गठन, साझा कार्यक्रम र नागरिकको विश्वास आवश्यक पर्छ । विद्यार्थी आन्दोलनले आफ्नो असन्तुष्टिलाई निर्वाचनसम्म पुर्याउनु यही प्रक्रियाको उदाहरण हो । यद्यपि निर्वाचन जित्नु र प्रभावकारी शासन सञ्चालन गर्नु फरक चुनौती हुन् । नयाँ शक्तिले आफ्नो विजयलाई संस्थागत सुधार र सार्वजनिक हितका परिणाममा बदल्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुरा आगामी दिनमा परीक्षण हुनेछ ।
नेपालका बामपन्थीले सर्बियाबाट सिक्नुपर्ने मुख्य पाठ कुनै आन्दोलनको नक्कल गर्नु होइन । जनताको असन्तुष्टिलाई बाहिरबाट आलोचना गर्ने वा आफ्नो पक्षमा भएको दाबी गर्नेभन्दा त्यसका कारण बुझ्ने, मागलाई कार्यक्रम बनाउने र राजनीतिक व्यवहार बदल्ने क्षमता विकास गर्नु हो ।
जेनजी विद्रोह र नेपालको बामपन्थी कमजोरी
नेपालमा सन् २०२५ सेप्टेम्बर ८ र ९ मा भएको जेनजी विद्रोह केवल सामाजिक सञ्जालमाथिको प्रतिबन्धविरुद्धको प्रदर्शन थिएन । भ्रष्टाचार, नातावाद, कुशासन, अवसरको असमानता र पुरानो राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको असन्तुष्टि यसका प्रमुख आधार थिए । प्रदर्शनकारीमाथि भएको बल प्रयोग र मानवीय क्षतिले आन्दोलनलाई थप उग्र बनायो । अन्ततः तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले राजीनामा दिनुपर्यो ।
यस घटनाको राजनीतिक अर्थ सरकार परिवर्तनमा मात्र सीमित थिएन । यसले नेपालको परम्परागत राजनीतिक नेतृत्व, दलहरूको आन्तरिक संस्कृति र जनतासँगको सम्बन्धमाथि गम्भीर प्रश्न उठायो । लोकतन्त्र र गणतन्त्र स्थापनामा योगदान गरेका दलहरूप्रति नयाँ पुस्ताले किन विश्वास गुमायो? राजनीतिक परिवर्तनका लागि लामो सङ्घर्ष गरेका शक्तिहरू किन भ्रष्टाचार, अवसरको असमान वितरण र सत्ताकेन्द्रित राजनीतिको आरोपबाट मुक्त हुन सकेनन्?
यी प्रश्नको सामना नगरी जेनजी विद्रोहलाई सामाजिक सञ्जालको प्रभाव, बाह्य षड्यन्त्र वा युवाको क्षणिक आवेगका रूपमा व्याख्या गर्नु समस्याको वास्तविक कारणबाट भाग्नु हो । आन्दोलनका क्रममा भएका हिंसा, आगजनी र तोडफोडका घटनाको निष्पक्ष छानबिन तथा कानुनी जवाफदेहिता आवश्यक छ । तर हिंसात्मक घटनाको विरोध गर्दैमा भ्रष्टाचार, कुशासन र राजनीतिक जवाफदेहिताका मूल प्रश्नलाई ओझेलमा पार्न मिल्दैन ।
यहीँ नेपालको बामपन्थी राजनीतिका कमजोरी देखिन्छन् । आफूलाई श्रमिक, किसान, उत्पीडित समुदाय र परिवर्तनका पक्षधरको प्रतिनिधि दाबी गर्ने दलहरूका लागि जेनजी विद्रोह आत्मसमीक्षाको महत्त्वपूर्ण अवसर थियो । तर आन्दोलनले उठाएका प्रश्नलाई आफ्नै राजनीतिक कार्यक्रम र सङ्गठन रूपान्तरणको आधार बनाउन उनीहरू कति सफल भए भन्ने प्रश्न गम्भीर छ ।
बामपन्थी राजनीतिको सबैभन्दा कमजोर पक्ष केवल चुनाव हार्नु वा युवा मतदाताको समर्थन गुमाउनु होइन । जनताको असन्तुष्टिको सामाजिक र राजनीतिक अर्थ बुझेर त्यसलाई आफ्नै रूपान्तरणको आधार बनाउन नसक्नु नै मूल कमजोरी हो ।
बामपन्थी राजनीतिको घोषित आधार सामाजिक न्याय, समान अवसर, श्रमिकको सम्मान, आर्थिक असमानताको न्यूनीकरण र राज्यका स्रोतसाधनमा जनताको पहुँच हो । जेनजी विद्रोहले पनि सुशासन, जवाफदेहिता, अवसर र राजनीतिक नेतृत्वको पुस्तान्तरणका प्रश्न उठाएको थियो । यी माग बामपन्थीका लागि अपरिचित विषय थिएनन् । बरु आफ्नै घोषित आदर्श र व्यवहारबीचको दूरी परीक्षण गर्ने अवसर थिए ।
आन्दोलनको स्वामित्व लिनु भनेको जेनजी विद्रोह कुनै बामपन्थी दलले सञ्चालन गरेको थियो भनेर दाबी गर्नु होइन । यसको अर्थ आन्दोलनले उठाएका न्यायोचित प्रश्नलाई स्वीकार गर्नु, आफ्ना कमजोरीको जिम्मेवारी लिनु र समाधानका लागि ठोस कार्यक्रम अघि सार्नु हो । आन्दोलनलाई बाहिरबाट व्याख्या गर्ने तर त्यसले उठाएका प्रश्न आफूभित्र लागू नगर्ने प्रवृत्तिले बामपन्थीको विश्वसनीयता कमजोर बनाउँछ ।
नेपालका बामपन्थीले किसान, मजदुर, दलित, महिला र सीमान्तकृत समुदायका मुद्दालाई राजनीतिको केन्द्रमा ल्याउन योगदान गरेका छन् । तर विगतको सङ्घर्ष र योगदान वर्तमानको राजनीतिक जवाफदेहिताको विकल्प हुन सक्दैन । ऐतिहासिक योगदानलाई वर्तमानका कमजोरी ढाक्ने कवच बनाउनु राजनीतिक जडता हो ।
कम्युनिस्ट नाम र बामपन्थी चरित्रबीचको अन्तर
नेपालको राजनीतिक बहसमा कम्युनिस्ट र बामपन्थीलाई एउटै अर्थमा प्रयोग गर्ने गरिएको छ । तर कम्युनिस्ट नाम राख्दैमा कुनै पार्टीको राजनीतिक चरित्र स्वतः बामपन्थी हुँदैन । बामपन्थको पहिचान सामाजिक न्याय, आर्थिक समानता, श्रमिक तथा उत्पीडित वर्गको पक्षधरता, सार्वजनिक स्रोतसाधनमा जनताको पहुँच र सत्ताको लोकतान्त्रिक जवाफदेहिताप्रतिको प्रतिबद्धताबाट हुन्छ ।
जब कुनै पार्टी सत्ताकेन्द्रित बन्छ, नेतृत्वमा सीमित व्यक्तिको वर्चस्व कायम गर्छ, आर्थिक तथा सामाजिक असमानताप्रति उदासीन रहन्छ र जनताको असन्तुष्टिलाई सम्बोधन गर्न सक्दैन, तब उसको नाम र व्यवहारबीच प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ । कम्युनिस्ट पार्टीको नाम, झन्डा, चुनाव चिह्न वा घोषणापत्रमा समाजवाद लेखिँदैमा त्यसले बामपन्थी चरित्र प्रमाणित गर्दैन । त्यसको परीक्षण व्यवहारबाट हुन्छ ।
यसैले नेपालको वर्तमान राजनीतिक अवस्थाको समीक्षा गर्दा ‘कम्युनिस्टहरू किन असफल भए?’ भन्ने प्रश्नमा मात्र सीमित हुनु पर्याप्त हुँदैन । बरु ‘नेपालका बामपन्थी शक्तिहरू जनताको न्याय, समानता र रूपान्तरणको आकाङ्क्षा प्रतिनिधित्व गर्न किन कमजोर भइरहेका छन्?’ भन्ने प्रश्न उठाउनुपर्छ । यो बहस पार्टीको नाममा होइन, राजनीतिक चरित्र, नीति, व्यवहार र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वमा केन्द्रित हुनुपर्छ ।
कांग्रेसभित्र गगन थापाले खोजेको बामपन्थी स्पेस
यही पृष्ठभूमिमा नेपाली कांग्रेसभित्र गगन थापाले अघि सारेको पार्टी सुधारको बहसलाई पनि हेर्नुपर्छ । पार्टीको आन्तरिक लोकतन्त्र, नेतृत्वको पुस्तान्तरण, भ्रष्टाचारप्रति जवाफदेहिता, सार्वजनिक सेवा र जेनजी विद्रोहले उठाएका सुशासन तथा समान अवसरका मागलाई सम्बोधन गर्ने विषयले कांग्रेसभित्र नयाँ राजनीतिक स्पेस निर्माणको सम्भावनाबारे बहस जन्माएको छ ।
यसलाई कांग्रेसको सामान्य नेतृत्व परिवर्तनको बहसमा मात्र सीमित गरेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन । यसमा लोकतान्त्रिक समाजवादको पुनर्व्याख्या, सामाजिक न्याय, सार्वजनिक सेवाको सुधार र राजनीतिक जवाफदेहिताका विषय पनि जोडिएका छन् । यदि कांग्रेसले यी मुद्दालाई नारामा मात्र सीमित नराखी व्यवहारमा उतार्न खोज्छ भने त्यसले परम्परागत बामपन्थी दलहरूसँग राजनीतिक तथा वैचारिक प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ ।
यहाँ प्रश्न उठ्छ- आफूलाई कम्युनिस्ट वा बामपन्थी भन्ने दलहरूले उठाउनुपर्ने सामाजिक न्याय, समान अवसर, सार्वजनिक शिक्षाको सुधार, स्वास्थ्य सेवामा पहुँच, श्रमिकको सम्मान र राजनीतिक जवाफदेहिताका मुद्दा कांग्रेसभित्रै नयाँ ढङ्गले प्रस्तुत हुन थाले भने ती दलहरूको विशिष्ट राजनीतिक पहिचान के रहन्छ?
यसको अर्थ कांग्रेसलाई कम्युनिस्ट पार्टी भन्नु वा गगन थापाको प्रस्तावलाई पूर्णतः बामपन्थी कार्यक्रम घोषणा गर्नु होइन । लोकतान्त्रिक समाजवाद र मार्क्सवादी समाजवादबीच सैद्धान्तिक भिन्नता छन् । उत्पादनका साधनमाथिको स्वामित्व, वर्गीय सम्बन्ध, निजी पुँजीको भूमिका र राज्यको आर्थिक दायित्वबारे दुवै धारका दृष्टिकोण एउटै छैनन् । तर व्यवहारमा राजनीतिक विचारको प्रभाव पार्टीको नामबाट मात्र मापन हुँदैन । उसले कस्ता मुद्दा उठाउँछ, कस्ता नीति प्रस्ताव गर्छ, सङ्गठनभित्र कस्तो लोकतन्त्र अभ्यास गर्छ र जनताको जीवनमा के परिवर्तन ल्याउँछ भन्ने कुराले पनि त्यसको सामाजिक प्रभाव निर्धारण गर्छ ।
यस अर्थमा गगन थापाले कांग्रेसभित्र अघि सारेको सुधारको बहसले कतिपय आफूलाई बामपन्थी भन्ने दलभन्दा बाहिर सामाजिक न्याय, सुशासन र राजनीतिक रूपान्तरणको स्पेस निर्माण गर्ने सम्भावना देखाएको छ । तर यो सम्भावना वास्तविक राजनीतिक विकल्पमा बदलिन्छ कि बदलिँदैन भन्ने कुरा प्रस्तावको कार्यान्वयन र कांग्रेसको व्यवहारले निर्धारण गर्नेछ ।
नेपालका बामपन्थीका लागि यो चुनौती हो । आफ्ना पुराना नारालाई दोहोर्याएर मात्र पुग्दैन । ती नारालाई आजको पुस्ताको जीवनसँग जोड्न सक्नुपर्छ । युवालाई रोजगारी चाहिएको छ, गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा चाहिएको छ, विदेश जानुपर्ने बाध्यता घटाउनुपर्नेछ, भ्रष्टाचारको अन्त्य चाहिएको छ र राजनीतिक नेतृत्वलाई प्रश्न गर्न पाउने अधिकार सुरक्षित हुनुपर्छ । यी विषयमा विश्वसनीय कार्यक्रम दिन नसक्ने पार्टीले आफ्नो नाममा लेखिएको ‘कम्युनिस्ट’ वा ‘समाजवादी’ शब्दबाट मात्र जनताको विश्वास प्राप्त गर्न सक्दैन ।
बामपन्थीले अब के गर्ने?
पहिलो, जनताको असन्तुष्टि बुझ्नुपर्छ । असन्तुष्ट नागरिकलाई वैचारिक रूपमा अपरिपक्व ठान्ने वा उनीहरूको विद्रोहलाई बाह्य प्रभावको परिणाम मात्र मान्ने प्रवृत्तिले राजनीतिक दूरी बढाउँछ ।
दोस्रो, विचारलाई जनजीविकासँग जोड्नुपर्छ । वर्गीय मुक्ति, समाजवाद र समानताका कुरा रोजगारी, ज्याला, शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास र सामाजिक सुरक्षाका ठोस नीतिमा अभिव्यक्त हुनुपर्छ ।
तेस्रो, आफ्नै सङ्गठनभित्र लोकतन्त्र लागू गर्नुपर्छ । नेतृत्वको पुस्तान्तरण, पारदर्शी आर्थिक व्यवहार, नियमित आन्तरिक निर्वाचन र आलोचना सहन सक्ने संस्कृति नभएको पार्टीले समाजलाई लोकतान्त्रिक बनाउने दाबी गर्दा प्रश्न उठ्छ ।
चौथो, आन्दोलनलाई नीतिमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ । सडकको असन्तुष्टि बुझ्नु, त्यसमा सहभागी हुनु र त्यसलाई दीर्घकालीन सुधारको कार्यक्रम बनाउनु फरक क्षमता हुन् । बामपन्थीले तेस्रो क्षमता विकास गर्नुपर्छ ।
पाँचौँ, इतिहासको गौरवभन्दा वर्तमानको विश्वसनीयतालाई महत्त्व दिनुपर्छ । विगतमा गरेका सङ्घर्षको सम्मान हुनुपर्छ, तर तिनलाई वर्तमानका कमजोरी ढाक्ने कवच बनाउन मिल्दैन ।
निष्कर्ष
ब्राजिलको राजनीतिक प्रतिस्पर्धा, फ्रान्सको सामाजिक आन्दोलन, सर्बियाको विद्यार्थी आन्दोलनको निर्वाचन विजय र नेपालको जेनजी विद्रोहले एउटा साझा सन्देश दिएका छन्- राजनीतिक स्पेस कसैले घोषणा गरेर प्राप्त गर्दैन; जनताको आवश्यकता बुझेर, विश्वास जितेर र व्यवहारमा परिवर्तन देखाएर निर्माण गर्छ ।
सर्बियाका विद्यार्थीले सडकमा उठाएको असन्तुष्टिलाई निर्वाचनको प्रतिस्पर्धामा रूपान्तरण गर्न सके । नेपालका बामपन्थीले जेनजी विद्रोहलाई आफ्नो विरुद्धको घटना मात्र ठान्ने कि आफ्नै राजनीतिक रूपान्तरणको अवसरका रूपमा लिने? यही प्रश्नको उत्तरले उनीहरूको आगामी दिशालाई प्रभावित गर्नेछ ।
गगन थापाले कांग्रेसभित्र अघि सारेको सुधारको बहसले पनि एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ- बामपन्थी राजनीतिको घोषित आदर्शलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रतिस्पर्धामा परम्परागत कम्युनिस्ट दलहरू कति तयार छन्?
लोकतन्त्र, सुशासन, सामाजिक न्याय र आर्थिक समानता चाहने नागरिकका लागि पार्टीको नामभन्दा परिणाम महत्त्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले नेपालको बामपन्थी राजनीतिका लागि अब मुख्य चुनौती आफ्नो विगतको इतिहास सुनाउनु मात्र होइन, वर्तमानको असन्तुष्टिलाई बुझेर भविष्यको विश्वसनीय विकल्प प्रस्तुत गर्नु हो ।
केसी सिस्ने अनलाइनका सम्पादक हुनुहुन्छ ।
