अक्टोबर ९ सम्म चीन–लाओस रेलमार्गमार्फत भएको कुल व्यापार १०० अर्ब युआन (करिब १४.९ अर्ब अमेरिकी डलर) नाघेको छ । यस रेलमार्गबाट २ करोड ७ लाख ७० हजार टनभन्दा बढी आयात तथा निर्यातका सामान ओसारपसार भएका छन् । सन् २०२६ को पहिलो आठ महिनामा दक्षिणपूर्वी एसियाबाट रेलमार्ग हुँदै आयात गरिएका उष्णकटिबन्धीय फलफूलको मूल्य ५.२६ अर्ब युआन पुगेको छ भने सोही अवधिमा मेसिनरी तथा विद्युतीय सामग्रीको निर्यात ७.४२ अर्ब युआन पुगेको छ । यो अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा ५८.४ प्रतिशत बढी हो ।
लाओस दक्षिणपूर्वी एसियाको एक मात्र भूपरिवेष्टित देश हो । समुद्री तट नभएकाले यसको सबै आयात तथा निर्यात छिमेकी देशका बन्दरगाह र सडकमार्ग हुँदै गर्नुपर्छ । यसले ढुवानी खर्च बढाउँछ, ढिलाइ गराउँछ र सामान बिग्रिने सम्भावना बढाउँछ ।
संयुक्त राष्ट्रसंघीय व्यापार तथा विकास सम्मेलन (अङ्कटाड) का अनुसार भूपरिवेष्टित विकासशील देशहरूले समुद्री तट भएका देशको तुलनामा करिब ५० प्रतिशत बढी व्यापार लागत बेहोर्नुपर्छ । विश्वका ३२ भूपरिवेष्टित विकासशील देशमध्ये १७ देश अति कम विकसित देशको सूचीमा पनि छन् ।
विगत केही दशकमा विश्वव्यापीकरण मुख्यतः समुद्री व्यापारबाट अघि बढेको छ । यस्तो सञ्जालमा भूपरिवेष्टित देशहरू स्वाभाविक रूपमै सीमान्तकृत हुन्छन् । यसको अर्थ यी देशहरूले प्रयास नगरेका होइनन्, बरु व्यापारिक सञ्जाल नै उनीहरूलाई जोड्ने गरी निर्माण गरिएको थिएन ।
लाओस पहिले ठ्याक्कै यही अवस्थामा थियो । उसका सामान थाइल्यान्ड वा भियतनामका बन्दरगाह हुँदै बाहिरिनुपर्थ्यो । यसले गर्दा मूल्य र ढुवानीको समय निर्धारणमा उसको नियन्त्रण सीमित थियो । किसानले बन्दरगाहसम्म पुर्याउँदा आफ्ना उत्पादनको पाँच भागको एक भाग बिग्रिने जोखिम बेहोर्नुपर्थ्यो । उपकरण आयात गर्ने व्यवसायीले छिमेकी देशले भन्सार प्रक्रिया पूरा गरिदिने समयसम्म पर्खनुपर्थ्यो । भौगोलिक अवस्थाले देशलाई बाँधेको थियो र संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रमले पनि लामो समयदेखि लाओसलाई अति कम विकसित देशका रूपमा सूचीकृत गर्दै आएको थियो । रेलमार्गले यो अवस्था बदलिदियो ।
१ हजार ३५ किलोमिटर लामो चीन–लाओस रेलमार्ग सन् २०२१ डिसेम्बरमा सञ्चालनमा आएको थियो । अहिले भेन्टियानदेखि चीनको खुनमिङसम्मको यात्रा सबैभन्दा छिटो रेलबाट ९ घण्टा ३६ मिनेटमा पूरा गर्न सकिन्छ । यस रेलमार्गले लाओसलाई व्यापारिक सञ्जालले बेवास्ता गरेको देशबाट त्यसको महत्त्वपूर्ण केन्द्रमा रूपान्तरण गरेको छ ।
यसलाई ‘चीनले लाओसका लागि रेलमार्ग बनाइदियो’ भनेर मात्र व्याख्या गर्नु पर्याप्त हुँदैन । लाओस खुनमिङ, भेन्टियान, बैंकक र क्वालालम्पुरलाई जोड्ने नयाँ सञ्जालमा आबद्ध भएको छ, जुन भविष्यमा सिंगापुरसम्म पुग्न सक्छ । यस सञ्जालमा लाओस परिधिमा रहेको देशबाट महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा अघि बढेको छ । १०० अर्ब युआनको व्यापार आँकडा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष होइन । यसको पछाडि रहेको विकासको सोचमा आएको परिवर्तन महत्त्वपूर्ण छ ।
विगतमा भूपरिवेष्टित देशका लागि विश्वव्यापी व्यापारमा प्रवेश गर्ने एउटा मात्र बाटो थियो- समुद्रसम्म पुग्न छिमेकी देशको बन्दरगाह प्रयोग गर्नु । यस्ता देश छिमेकीका बन्दरगाह, सडक र भन्सारमा निर्भर हुन्थे । प्रत्येक जाँच चौकीले लागत र अनिश्चितता थप्थ्यो । अहिले रेलमार्ग, पाइपलाइन, डिजिटल सञ्जाल र क्षेत्रीय विद्युत् प्रसारण प्रणालीले भूपरिवेष्टित देशहरूको अवस्था बदलिरहेका छन् ।
अङ्कटाडका अनुसार भूपरिवेष्टित विकासशील देशहरूले लामो समयदेखि विश्व व्यापारको एक प्रतिशतभन्दा कम हिस्सा ओगट्दै आएका छन् । तर यो अवस्था बदलिन थालेको छ र चीन–लाओस रेलमार्ग त्यसको एउटा उदाहरण हो । अफ्रिकामा अदिस अबाबा–जिबुटी रेलमार्गले भूपरिवेष्टित इथियोपियालाई जिबुटीको बन्दरगाहसँग जोड्छ । मध्य एसियामा चीन–किर्गिस्तान–उज्बेकिस्तान रेलमार्ग अझै योजनाकै चरणमा छ । यी रेलमार्गको एउटा समान विशेषता छ – यिनले समुद्रसम्म पुग्ने बाटो मात्र खोल्दैनन्, नयाँ व्यापारिक केन्द्रहरू पनि निर्माण गर्छन् । यस्ता केन्द्रले धेरै युवालाई यसअघि नपाएका अवसर उपलब्ध गराउँछन् ।
पश्चिमा सञ्चारमाध्यमले बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभबारे चर्चा गर्दा प्रायः यसलाई ‘ऋणको पासो’ हो कि होइन भनेर प्रश्न गर्छन् । हाम्रो विचारमा यो प्रश्नले वास्तविक विषयलाई समेट्दैन । वास्तविक प्रश्न कसले कसलाई ऋण दिएको छ भन्ने होइन, कसलाई व्यापारिक सञ्जालसँग जोडिएको छ भन्ने हो । लाओस जोडिएको छ । यो ‘भूपरिवेष्टित’ अवस्थाबाट ‘भूजडित’ अवस्थामा पुगेको छ । पहिले भेन्टियानदेखि खुनमिङसम्म पुग्न दिनौँ लाग्थ्यो, अहिले १० घण्टाभन्दा कम समय लाग्छ । दुरीयन फलफूल बिग्रिने दर करिब २० प्रतिशतबाट घटेर लगभग ५ प्रतिशतमा झरेको छ । पहिले कारखानामा काम गर्न अनिच्छुक युवाहरू अहिले प्राविधिक सीप सिक्न इच्छुक छन् । बाटो खुलेपछि सामान ओसारपसार हुन्छन्, मानिस आवतजावत गर्छन् र प्रविधि फैलिन्छ ।
यस रेलमार्गका विस्तार योजनाअन्तर्गत भेन्टियानदेखि थाइल्यान्ड र भियतनामको भुङ आङ बन्दरगाहसम्म रेलमार्ग निर्माणको काम अघि बढिरहेको छ । यी विस्तार पूरा भएपछि लाओस केवल ‘भूजडित’ देशमा मात्र सीमित रहनेछैन ।
यस प्रक्रियामा अझ महत्त्वपूर्ण कुरा उत्तर र दक्षिण दुवैतर्फको आवागमन हो । दुरीयन फलफूल उत्तरतर्फ जान्छन् र विद्युतीय सवारीसाधन दक्षिणतर्फ जान्छन् । यी दुई दिशाबीच मानिसहरूको आवतजावत पनि निरन्तर चलिरहन्छ ।
विश्वव्यापीकरणको स्वरूप समुद्रमा आधारित प्रणालीबाट स्थल र समुद्र दुवैलाई समेट्ने प्रणालीतर्फ बदलिँदै छ । भूपरिवेष्टित देशहरूका लागि यो पहिलो वास्तविक अवसर हो ।
स्रोतः ग्लोबल टाइम्स
सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।
