नेपाली राजनीतिमा नेताहरूको कमी कहिल्यै भएन । आन्दोलनका अगुवा भए, सत्ताका शिखरमा पुगेका नेता भए, विचारका व्याख्याता भए र संगठनका कुशल खेलाडी पनि भए । तर राजनीति र पदभन्दा माथि उठेर इमान, निष्ठा, सादगी र राजनीतिक संस्कारका कारण सम्झिइने नेता भने कमै छन् । पोष्टबहादुर बोगटी ‘दिवाकर’ त्यस्तै दुर्लभ नेतामध्ये एक हुन् ।
बोगटीको निधन भएको आज १२ वर्ष पुगेको छ । २०७१ भदौ ३० गते हृदयाघातका कारण उनको निधन भएको थियो । त्यसबेला उनी एकीकृत नेकपा माओवादीका उपाध्यक्ष थिए । त्यसअघि महासचिव, संसदीय दलका प्रमुख सचेतक तथा विभिन्न मन्त्रालयको जिम्मेवारी सम्हालिसकेका थिए । नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा भूमिगत जीवनदेखि शान्ति प्रक्रिया, संविधानसभा र सरकार सञ्चालनसम्मको लामो यात्रा तय गरेका बोगटीले आफ्नो राजनीतिक जीवनमा अनेक उतारचढाव देखे । तर पद फेरिए, जिम्मेवारी फेरिए, राजनीतिक परिस्थिति फेरियो; उनको जीवनशैली र राजनीतिक चरित्रमा भने ठूलो परिवर्तन आएन । सायद यही कारण हो, उनको निधन हुँदा राजनीतिक वृत्तमा एउटा साझा अनुभूति सुनियो- बोगटीजस्तो सरल, इमानदार र मिलनसार नेता गुमाउनु नेपाली राजनीतिका लागि क्षति हो।
किसान परिवारबाट कम्युनिस्ट आन्दोलनको शीर्ष तहसम्म
वि.सं.२०१० साल साउन ३ गते साबिक नुवाकोट जिल्ला तुप्चे गा.बि.स. वडा नं.–२ भित्रीनीटारमा आमा लेख कुमारी बोगटी र पिता भैरव बहादुर बोगटीको कोखवाट जेठा सन्तानको रुपमा जन्मिएका बोगटीले औपचारिक शिक्षा धेरै अगाडि बढाउन सकेनन् । तर उनको स्वअध्ययनको यात्रा भने कहिल्यै रोकिएन । धार्मिक साहित्यदेखि मार्क्सवादी दर्शनसम्मको अध्ययनले उनको राजनीतिक चेतना निर्माण गर्यो।
उनको जीवनलाई बुझ्ने एउटा महत्त्वपूर्ण आधार यही हो- औपचारिक शिक्षाको सीमा भए पनि अध्ययनको सीमा थिएन।
गाउँमा शिक्षकका रूपमा काम गरे। सामाजिक गतिविधिमा सक्रिय भए। स्थानीय विद्यालयको विकासमा योगदान गरे। विद्यालय निर्माणका लागि आफ्नै जग्गासमेत दिए। पछि भूमिगत राजनीतिमा प्रवेश गरे र नेकपा माओवादीको संगठन निर्माणमा सक्रिय भए। राजनीतिमा लाग्नु उनका लागि व्यक्तिगत उन्नतिको बाटो थिएन। बरु आफूले विश्वास गरेको राजनीतिक परिवर्तनका लागि जीवन समर्पित गर्ने निर्णय थियो।
‘दिवाकर’ : संघर्षको एउटा अध्याय
२०५२ सालमा माओवादीले जनयुद्ध सुरु गर्दा बोगटी पार्टीको केन्द्रीय नेतृत्वमा थिए। त्यसपछि उनको राजनीतिक जीवन अझ कठिन र जोखिमपूर्ण चरणमा प्रवेश गर्यो। पश्चिम नेपाल, विशेषतः रोल्पा, रुकुमलगायत क्षेत्रमा पार्टी संगठन विस्तार र राजनीतिक आधार निर्माणमा उनले महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी सम्हाले। भूमिगत जीवन, प्रहरीको खोजी, गिरफ्तारीको जोखिम र परिवारसँगको दूरी उनका लागि राजनीतिक यात्राका सामान्य हिस्सा बने। उनको भूमिगत नाम थियो- ‘दिवाकर’।
तर ‘दिवाकर’ नामसँग जोडिएको उनको पहिचान केवल भूमिगत नेताको होइन । उनी पार्टीभित्र समन्वय गर्न सक्ने, विवादमा संवादको बाटो खोज्ने र संगठनलाई व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा माथि राख्ने नेताका रूपमा स्थापित भए । जनयुद्धको कठिन समयमा उनले भोगेको व्यक्तिगत पीडा पनि कम थिएन। उनका छोरा रवि बोगटीको जनयुद्धका क्रममा मृत्यु भयो। एउटा बाबुले आफ्नै छोराको मृत्युको पीडा भोगेर पनि सार्वजनिक राजनीतिमा प्रतिशोधको भाषा रोजेनन्। यो प्रसंगले उनको व्यक्तित्वको मानवीय पक्षलाई अझ गहिरोसँग देखाउँछ।
युद्धबाट शान्तितर्फ
नेपालको माओवादी आन्दोलन शान्ति प्रक्रियामा प्रवेश गरेपछि बोगटीको भूमिका पनि बदलियो। भूमिगत संगठनका नेता अब खुला राजनीतिमा थिए। संविधानसभा, संसद् र सरकारको जिम्मेवारी उनका अगाडि आयो। २०६४ सालको संविधानसभा निर्वाचनमा नुवाकोटबाट निर्वाचित भएपछि उनी औपचारिक संसदीय राजनीतिमा आए। त्यसपछि संसदीय दलका सचेतक तथा प्रमुख सचेतक बने। सरकारमा ऊर्जा, सूचना तथा सञ्चार, शिक्षा–संस्कृति तथा पर्यटन र नागरिक उड्डयनजस्ता मन्त्रालयको जिम्मेवारी सम्हाले।
राजनीतिक यात्राको हिसाबले यो निकै ठूलो परिवर्तन थियो। भूमिगत जीवनबाट सिंहदरबारसम्म। तर बोगटीको जीवनशैली सिंहदरबार पुगेपछि सिंहदरबारजस्तो भएन। यही उनको विशेषता थियो। पद बढ्यो, सादगी घटेन । राजनीतिक नेतृत्वको चरित्र जाँच्ने एउटा सजिलो मापदण्ड जीवनशैली पनि हो। संघर्षको समयमा सादा देखिनु अस्वाभाविक होइन। तर सत्ता र पदमा पुगेपछि पनि त्यही सादगी कायम राख्नु कठिन हुन्छ।
बोगटी यही परीक्षामा सफल देखिए। उच्च राजनीतिक पदमा पुगे पनि उनको व्यक्तिगत जीवन विलासी बनेन। उनी सामान्य जीवनशैलीमै रहे। पार्टीभित्र पनि उनको परिचय गुटीय शक्तिको केन्द्रका रूपमा भन्दा संगठनलाई जोड्ने नेताका रूपमा स्थापित भयो। उनको राजनीतिक जीवनमा व्यक्तिगत सम्पत्ति जोड्ने मोह देखिँदैन। बरु आफूले राजनीति गर्दा भएको आर्थिक अवस्थाबारे उनले सार्वजनिक रूपमा बताएका प्रसंगहरूमा पार्टी र आन्दोलनलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ। आजको राजनीतिमा यो कुरा सामान्य लाग्दैन। राजनीति आफैंमा आर्थिक उन्नतिको माध्यम बन्दै गएको आरोपबीच बोगटीको जीवन एउटा विपरीत उदाहरणका रूपमा उभिन्छ।
किताब उनको अर्को परिचय
बोगटीको अर्को उल्लेखनीय पक्ष थियो- अध्ययनप्रतिको लगाव। उनी धेरै औपचारिक डिग्री भएका नेता थिएनन्। तर किताब पढ्ने बानी गहिरो थियो। उनको पारिवारिक स्मरणमा समेत उनी फुर्सदको समयमा किताब र चियासँग देखिने नेताका रूपमा चित्रित हुन्छन्।
यसले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा सिकाउँछ- राजनीतिक चेतना केवल विश्वविद्यालयबाट प्राप्त हुने कुरा होइन; निरन्तर अध्ययन, अनुभव र समाजसँगको सम्बन्धबाट पनि निर्माण हुन्छ। मार्क्सवादी साहित्य, राजनीतिक दर्शन र समाज परिवर्तनका विषयप्रतिको उनको रुचिले उनलाई केवल संगठनकर्ता होइन, अध्ययनशील राजनीतिक कार्यकर्ताका रूपमा पनि चिनायो।
मतभेद थिए, मनभेद थिएन
बोगटीको राजनीतिक व्यक्तित्वको अर्को बलियो पक्ष थियो- सम्बन्ध जोगाउने क्षमता । माओवादी आन्दोलनभित्रै समयक्रममा अनेक वैचारिक र राजनीतिक विवाद आए। नेतृत्वबीच मतभेद भए। पार्टी विभाजनसम्मका अवस्था आए। तर बोगटी प्रायः व्यक्तिगत ध्रुवीकरणभन्दा माथि बसेर संवाद र सहमतिको वातावरण निर्माण गर्न खोज्ने नेताका रूपमा सम्झिइन्छन् ।
उनका समकालीन नेताहरूले पनि उनको यही स्वभाव स्मरण गरेका छन्। उनीसँग असहमत हुन सकिन्थ्यो तर उनीसँग व्यक्तिगत वैर राख्न कठिन थियो। किनकि उनी राजनीतिमा व्यक्तिलाई होइन, विचार र संगठनलाई केन्द्रमा राख्न खोज्थे। यही गुणले उनलाई पार्टीभित्र फरक बनाएको थियो।
इमानका सतिसाल
बोगटीको निधनपछि उनलाई सम्झने क्रममा प्रयोग भएको एउटा प्रभावशाली उपमा हो- ‘इमानका सतिसाल’। यो केवल श्रद्धाञ्जलीको भावुक भाषा थिएन। उनको जीवनका अनेक पक्षले त्यस उपमालाई अर्थ दिएका छन्। सामान्य किसान परिवारबाट आएका बोगटीले सत्ता र शक्तिको उच्च तहसम्म पुग्दा पनि व्यक्तिगत जीवनलाई त्यसअनुसार परिवर्तन गरेनन्। उनले अध्ययनलाई निरन्तरता दिए। परिवार, पार्टी र आन्दोलनका कठिन अवस्थाहरू भोगे। व्यक्तिगत क्षतिका बीच पनि राजनीतिक जिम्मेवारीबाट पछि हटेनन्। पार्टीभित्र मतभेद हुँदा व्यक्तिगत गुट निर्माण गर्नुभन्दा समाधानको बाटो खोजे।
त्यसैले बोगटीलाई सम्झँदा ‘इमानदार’ भन्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उनको इमान व्यवहारमा थियो। उनको निष्ठा निर्णयमा थियो। उनको सादगी जीवनशैलीमा थियो र उनको राजनीतिक संस्कार सम्बन्धमा थियो।
आज बोगटी किन अझ बढी सम्झनुपर्छ ?
बोगटीको निधन भएको १२ वर्षमा नेपालको राजनीति धेरै अगाडि बढिसकेको छ। गणतन्त्र संस्थागत गर्ने प्रयास जारी छ। संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको अभ्यास भइरहेको छ। नयाँ पुस्ता राजनीतिमा आफ्नो उपस्थिति खोजिरहेको छ। पुराना राजनीतिक दलहरू जनतासँगको सम्बन्ध र आफ्नै राजनीतिक संस्कारका कारण प्रश्नको घेरामा छन्। यस्तो समयमा बोगटीको सम्झना अझ अर्थपूर्ण हुन्छ किनकि अहिले नेपाली राजनीतिले सबैभन्दा बढी खोजिरहेको कुरा नयाँ नेता होइन, विश्वास गर्न सकिने नेता हो। जनता नेताको भाषणभन्दा उसको व्यवहार हेर्न थालेका छन्। घोषणाभन्दा जीवनशैली हेर्न थालेका छन्। विचारभन्दा विचार र व्यवहारबीचको दूरी हेर्न थालेका छन्।
यस्तो बेला बोगटीको जीवनले एउटा गम्भीर प्रश्न गर्छ- राजनीतिमा ठूलो हुनु भनेको पदमा ठूलो हुनु हो कि चरित्रमा ? बोगटीको जीवनले दिएको उत्तर स्पष्ट छ- पद क्षणिक हुन्छ, चरित्र दीर्घकालीन । सत्ता आउँछ जान्छ तर इमानको छाप बाँकी रहन्छ।
कुनै नेताको स्मृति दिवस मनाउनु भनेको तस्वीरमा माला लगाउनु मात्र होइन। उनको जीवनबाट आजको राजनीतिले के सिक्न सक्छ भन्ने प्रश्न गर्नु पनि हो। बोगटीलाई सम्झने सबैभन्दा उपयुक्त तरिका उनको नाममा कार्यक्रम गर्नु मात्र होइन; उनले राजनीतिमा देखाएको इमान, निष्ठा, सादगी, अध्ययनशीलता, सामूहिकता र राजनीतिक संस्कारलाई आत्मसात् गर्नु हो।
उनी पूर्ण थिए भन्ने दाबी गर्न आवश्यक छैन। कुनै पनि राजनीतिक नेता पूर्ण हुँदैन। उनका राजनीतिक निर्णय र उनी आबद्ध आन्दोलनका बारेमा बहस हुन सक्छ, आलोचना हुन सक्छ। इतिहासलाई आलोचनात्मक ढंगले मूल्याङ्कन गर्नैपर्छ। तर राजनीतिक विचारसँग असहमति राख्दै गर्दा पनि व्यक्तिगत इमान र सार्वजनिक चरित्रको मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ। यही ठाउँमा बोगटीको विशिष्टता देखिन्छ।
अन्त्यमा
समयसँगै राजनीतिक दलका दस्तावेज पुराना हुन्छन्। सरकार बदलिन्छन्। सत्ता समीकरण बदलिन्छन्। नेताका पद र जिम्मेवारीहरू इतिहासका पानामा सीमित हुन्छन्। तर एउटा कुरा पुरानो हुँदैन- इमानदार जीवनको मूल्य। पोष्टबहादुर बोगटी ‘दिवाकर’को राजनीतिक जीवनलाई यही दृष्टिले हेर्दा उनी नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका एक शीर्ष नेता मात्र देखिँदैनन्, उनी नेपाली राजनीतिमा सादगी, निष्ठा र इमानको एउटा मानक बनेर उभिन्छन्।
सत्ता थियो तर सत्तालिप्सा थिएन। शक्ति थियो तर अहंकार थिएन। विचार थियो तर व्यक्तिगत वैर थिएन। संघर्ष थियो तर निजी सम्पत्तिको मोह थिएन। पद थियो तर जीवनशैलीमा प्रदर्शन थिएन। सायद त्यसैले १२ वर्षपछि पनि उनको स्मृति उत्तिकै जीवन्त छ। राजनीतिमा धेरै मानिस आउँछन्, केही इतिहास बनाउँछन्। तर थोरै मानिस मात्र यस्तो छाप छोडेर जान्छन्, जसलाई सम्झँदा पदभन्दा पहिले चरित्र सम्झिन्छ। पोष्टबहादुर बोगटी ‘दिवाकर’ त्यही थोरै मानिसमध्ये एक हुन्। सादगी, इमान र निष्ठाका पर्याय बोगटीप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली।
केसी सिस्ने अनलाइनका सम्पादक हुनुहुन्छ ।
