शबिर हुसेन
सन् २०११ मा एक अन्तर्वार्तामा हेनरी किसिन्जरले चीनबारे भविष्यवाणीझैँ लाग्ने एउटा कुरा भनेका थिए । उनले भनेका थिए, ‘चीनको उदय अपरिहार्य छ ।’ उनले अमेरिकालाई चीनलाई बुझ्न आवश्यक रहेको, तर चीनसँग डराउन भने आवश्यक नरहेको बताएका थिए ।
सन् २०११ मा सही लागेको उनको भनाइ सन् २०२६ मा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक देखिन्छ ।
विश्व शक्तिका रूपमा चीनको अभूतपूर्व उदय चीन त्यहाँसम्म कसरी पुग्यो भन्ने दृष्टिले मात्र प्रेरणादायी छैन, ग्लोबल साउथका लागि यो आशाको एउटा किरण पनि बनेको छ ।
चीन विशाल सैन्य शक्ति मात्र होइन, आर्थिक महाशक्ति र विश्व व्यापारको एउटा प्रमुख केन्द्र पनि हो । विश्वको ठूलो हिस्सा व्यापार चीन वरिपरि घुमिरहेको छ । उसको विशाल आर्थिक पहुँच र विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खलामा रहेको केन्द्रीय भूमिकाले चीनलाई अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको निर्णायक शक्तिका रूपमा स्थापित गरेको छ । विश्व अर्थतन्त्रमा व्यापार प्रवाहका लागि चीन एउटा महत्वपूर्ण आधार बनेको छ ।
प्रविधिको क्षेत्रमा पनि चीन अमेरिकाका लागि गम्भीर चुनौतीका रूपमा उदाउँदैछ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) यसको सबैभन्दा उल्लेखनीय उदाहरण हो । कुनै समय पश्चिमी प्रविधिको नक्कल गर्ने देशका रूपमा चीनलाई हेर्ने पुरानो धारणा अब कायम छैन । चिनियाँ कम्पनी र अनुसन्धान संस्थाहरू एआई, रोबोटिक्स, विद्युतीय सवारीसाधन, ब्याट्री, दूरसञ्चार, ड्रोनलगायत अत्याधुनिक प्रविधिमा महत्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गरिरहेका छन् । चीन तीव्र गतिमा प्रविधिको अनुयायीबाट गम्भीर प्रतिस्पर्धीका रूपमा अघि बढेको छ ।
सैन्य शक्ति र आर्थिक क्षमताबाहेक पनि चीनलाई विश्व नेतृत्वका लागि आकर्षक उम्मेदवार बनाउने केही महत्वपूर्ण पक्ष छन्, विशेषगरी शक्तिशाली र विश्वसनीय साझेदार खोजिरहेका राष्ट्रहरूका लागि । आधुनिक इतिहासका केही ठूला शक्तिभन्दा फरक चीनले आफ्नो राजनीतिक मोडल विदेशमा थोपर्ने प्रयास गरेको छैन । त्यसैले अन्य राष्ट्रका लागि उसको उदय तुलनात्मक रूपमा कम खतरनाक देखिन्छ । आफ्नो प्रभावशाली भूमिकाका बाबजुद बेइजिङले व्यापार, लगानी र पूर्वाधारमार्फत सम्बन्ध विस्तारलाई प्राथमिकता दिएको छ ।
चीनको विदेश संलग्नता राजनीतिक हस्तक्षेपभन्दा आर्थिक स्वार्थमा केन्द्रित देखिन्छ । उसको कूटनीतिसँग जासुसी, शासन परिवर्तन वा सामाजिक संरचनामा हस्तक्षेपको त्यस्तो भय जोडिएको देखिँदैन, जुन अन्य केही ठूला शक्तिको विदेश नीतिसँग जोडिँदै आएको छ । आफ्नो बाह्य सम्बन्धको केन्द्रमा व्यापार र विकासलाई राखेर चीनले आफूलाई व्यावहारिक साझेदारका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । बढ्दो विश्वव्यापी भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाबीच धेरै देशका लागि चीन तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित विकल्प बनेको छ ।
भारतका लागि, जुन विश्वको प्रमुख अर्थतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको महत्वपूर्ण खेलाडी हो, चीनको छिमेकी हुनु र चीनसँग बलियो तथा मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध कायम गर्नु ठूलो लाभको विषय हो । दुई देशबीचको ऐतिहासिक अविश्वास र समाधान हुन बाँकी सीमा विवाद समयक्रममा निरन्तर संवादमार्फत सम्बोधन गर्न सकिने विषय हुन् । चीनसँगको भौगोलिक निकटता भारतका लागि फाइदाजनक छ ।
चीन लामो समयदेखि भारतको प्रमुख व्यापार साझेदार रहँदै आएको छ र उसले भारतलाई दीर्घकालीन व्यापार साझेदारका रूपमा हेर्छ । नयाँदिल्लीले यस विषयलाई अझ गम्भीरतापूर्वक हेर्नुपर्छ । यसले भारतलाई चिनियाँ अर्थतन्त्रको शक्तिलाई आफ्नो आर्थिक क्षमता वृद्धि गर्न उपयोग गर्ने ठूलो अवसर प्रदान गर्छ ।
चीनको क्षेत्रीय शक्तिहरू, चाहे ती ठूला हुन् वा साना, सबैसँगको सम्बन्ध सहकार्यमा आधारित छ । त्यसो भए भारतले मात्र किन यो अवसर गुमाउने ? चीनसँग राम्रो सम्बन्धबाट गुमाउने कुरा केही छैन, प्राप्त गर्ने अवसर भने धेरै छन् ।
ऐतिहासिक रूपमा चीनले भारतसँग सहकार्य गर्न सधैँ इच्छा देखाउँदै आएको छ । सन् १९८८ मा तत्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री राजीव गान्धीले चीन भ्रमण गर्दा तत्कालीन चिनियाँ नेता देङ सियाओपिङले दुवै राष्ट्रको विकासलाई ‘एसियाली शताब्दी’को उदयसँग जोडेर हेरेका थिए । आर्थिक, सैन्य र प्राविधिक क्षेत्रमा दुई देशबीचको अन्तर निकै बढेको भए पनि चीन अझै भारत र आफ्ना अन्य छिमेकीसँगै अघि बढ्न चाहन्छ ।
हालैका केही तनावका बाबजुद चीनले सम्बन्ध सुधारको आफ्नो इच्छा पटकपटक संकेत गर्दै आएको छ । मोदी सरकारले अमेरिकाबाट राखेको अपेक्षा पूरा हुन नसकेको अवस्थामा भारतले पनि चीनसँगको साझेदारीलाई गम्भीर रूपमा बलियो बनाउन आवश्यक छ । वास्तवमा वर्तमान अमेरिकी प्रशासनसँग भारतको सम्बन्ध तनावपूर्ण रहेको भन्नु अतिशयोक्ति हुँदैन । निकट भविष्यमा यसमा उल्लेखनीय सुधार हुने सम्भावना पनि कम देखिएकाले चीनसँग स्थिर र रचनात्मक सम्बन्ध भारतका लागि अझ बढी आवश्यक बन्दै गएको छ ।
अहिले भारतलाई आफ्नो विदेश नीतिमा गम्भीर पुनर्संयोजन आवश्यक छ । त्यसको केन्द्रमा चीनसँगको दीर्घकालीन रणनीतिक सम्बन्ध हुनुपर्छ । यस्तो प्रयासले भारतलाई आफ्ना केही अन्य छिमेकीप्रतिको दृष्टिकोणसमेत पुनर्विचार गर्नुपर्ने हुन सक्छ । छिमेकीहरूसँग दीर्घकालीन शान्ति र समझदारी कायम हुँदा क्षेत्रीय वातावरण थप स्थिर बन्नेछ र चीनसँग दीर्घकालीन सहकार्यात्मक सम्बन्धका लागि आधार तयार हुनेछ । चीनले पनि भारतलाई केही असन्तुष्ट छिमेकीसँगको सम्बन्ध सुधार गर्न रचनात्मक भूमिका खेल्न सक्छ ।
भारतका विशेष प्रतिनिधि तथा राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार अजित डोभालको नेतृत्वमा हालै सम्पन्न उच्चस्तरीय चीन भ्रमणले दुई देशबीचको सीमा विवादबारे आठबुँदे सहमति निर्माण गरेको छ । यसले द्विपक्षीय सम्बन्धमा ठूलो फड्को नमार्न सक्छ, तर भविष्यका पहलका लागि यो निश्चित रूपमा उपयोगी आधार हो । अबको बाटो स्पष्ट छ– सम्बन्धमा आएको सुधारको अवसरलाई उपयोग गर्दै धैर्य, व्यावहारिकता र रणनीतिक दृष्टिकोणका साथ त्यसलाई अगाडि बढाउनुपर्छ ।
लेखक नयाँदिल्लीस्थित पत्रकार तथा विश्लेषक हुन् । उनी राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रकाशनहरूमा लेख्छन् र www.kashmirnewsline.net का सम्पादक हुन् ।
सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।
