भोटेकोशीको विनाशकारी बाढी आएको नौ दिनपछि रसुवाको जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङबाट दुई जना कामदार जीवितै बाहिर निकालिएका छन्। बाढी, पहिरो र लेदोले सुरुङका प्रवेशद्वार पुरिएपछि जीवनको सम्भावना क्षीण हुँदै गएका बेला शुक्रबार बिहान आएको यो खबरले रसुवा विपत्तिको खोज तथा उद्धार अभियानमा नयाँ आशा जगाएको छ।
माथिल्लो त्रिशूली–३ ‘ए’ जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङबाट मेकानिकल फोरम्यान सञ्जय साह र मेकानिकल सुपरभाइजर कबिर महर्जनलाई जीवितै उद्धार गरिएको हो। नेपाली सेनाका प्रवक्ता ब्रिगेडियर जनरल राजाराम बस्नेतका अनुसार दुवै जना सुरुङभित्र करिब १७० मिटरको गहिराइमा फेला परेका थिए।
सुरुङबाट पहिलोपटक सञ्जय साहलाई निकालिएको थियो। उनलाई त्रिशूलीस्थित नेपाली सेनाको ब्यारेकमा लगिएको थियो। त्यसपछि कबिर महर्जनलाई पनि उद्धार गरिएको हो। उद्धार गरिएका दुवै जनालाई उपचारका लागि काठमाडौं ल्याइएको छ।
प्राप्त विवरणअनुसार महर्जनले हातखुट्टा चलाउन नसक्ने अवस्था देखाएका छन् भने साहको चोट गम्भीर नरहेको अधिकारीहरूले बताएका छन्। उद्धारपछि दुवैलाई स्थिर अवस्थामा अस्पतालतर्फ पठाइएको थियो।
आवाज सुनिएपछि बदलियो उद्धारको दिशा
दुई कामदारको उद्धार केवल संयोगले भएको होइन। उद्धार टोलीले शुक्रबार बिहान सुरुङभित्रबाट मानिसको आवाज सुनेपछि खोजीको दिशा निश्चित गर्न सकेको थियो।
उद्धार टोलीले सुरुङभित्र रहेका मानिसलाई ‘नआत्तिनुस्, हामी उद्धार गर्दैछौँ’ भन्ने संकेत गरेपछि भित्रबाट ‘ओके’ भन्ने जवाफ आएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। त्यसपछि उद्धारकर्मीले मानिसहरू जीवित रहेको स्थानतर्फ आफ्नो प्रयास केन्द्रित गरेका थिए।
यसअघि सुरुङको प्रवेशद्वार नै कहाँ छ भन्ने पत्ता लगाउन उद्धार टोलीलाई दिनौँ लागेको थियो। बाढीले ठूलो मात्रामा ढुंगा, माटो र लेदो थुपारेपछि सुरुङको मूल संरचना नै बाहिरबाट पहिचान गर्न कठिन भएको थियो।
Reuters का अनुसार भोटेकोशी–त्रिशूली क्षेत्रमा बाढीले करिब २२ लाख टन माटो तथा भग्नावशेष थुपारेको थियो। यही कारण सुरुङको प्रवेशबिन्दु पहिचान गर्नु नै उद्धारको पहिलो ठूलो चुनौती बनेको थियो।
झण्डै ६ दिनपछि भेटियो त्रिशूली–३ ‘ए’को सुरुङ
माथिल्लो त्रिशूली–३ ‘ए’मा उद्धार टोलीले सुरुङसम्म पुग्नै करिब छ दिन संघर्ष गर्नुपरेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले उल्लेख गरेका छन्।
सुरुङको मुखमा थुप्रिएको लेदो र ठूला ढुंगा हटाउँदै सेना तथा विशेषज्ञ टोली क्रमशः भित्र प्रवेश गरेको थियो। यस क्रममा नेपाली सेना, सशस्त्र प्रहरी र प्राविधिक टोली परिचालन भएका थिए। सुरुङको संरचना, प्रवेशमार्ग र सम्भावित मानिसको अवस्थिति पहिचान गर्न आयोजनासँग सम्बन्धित प्राविधिक सूचनासमेत प्रयोग गरिएको थियो।
उद्धारमा प्रत्यक्ष काम गरिरहेका टोलीलाई सहयोग गर्न सुरुङसम्बन्धी विज्ञहरूको नेटवर्कसमेत परिचालन गरिएको थियो। बाढी आउनुअघि नै इन्जिनियरहरूले बनाएको एउटा WhatsApp समूह अहिले उद्धारमा प्राविधिक सूचना आदानप्रदान गर्ने माध्यम बनेको Reuters ले जनाएको छ। उक्त समूहमा ५०० भन्दा बढी विशेषज्ञ जोडिएका थिए। आयोजनाका लेआउट, सुरुङको पहुँचमार्ग र संरचनासम्बन्धी नक्सा त्यही माध्यमबाट उद्धार टोलीलाई उपलब्ध गराइएको थियो।
‘बुबालाई फोन गरिदिनू’
उद्धारपछि सञ्जय साहले आफन्तलाई फोन गरेर आफू सुरक्षित रहेको जानकारी दिएका छन्।
सञ्चारमाध्यममा आएको विवरणअनुसार उनले आफ्ना मामालाई फोन गरेर बुबालाई आफू आर्मी क्याम्पमा रहेको कुरा बताइदिन आग्रह गरेका थिए।
यति लामो समय सुरुङभित्र बसेपछि बाहिर निस्किएका साहको पहिलो प्रश्न नै ‘आज कुन दिन हो?’ भन्ने रहेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले उल्लेख गरेका छन्।
उद्धारपछि साहले उद्धारकर्तालाई दिएको प्रारम्भिक विवरणले सुरुङभित्रको अवस्था झन् महत्वपूर्ण बनाएको छ। उनी बाढी आउँदा आयोजनाको कन्ट्रोल रुममा रहेको र त्यहाँ सामान्य अवस्थाको भन्दा धेरै मानिस उपस्थित रहेको बताएका छन्।
उनका अनुसार त्यसबेला त्यहाँ करिब ४० देखि ४५ जना मानिस हुन सक्थे। आफू कन्ट्रोल रुममा रहेकाले अरूलाई बचाउन खोज्दा बाहिर निस्कन ढिला भएको उनले बताएका छन्। उनले सुरुङभित्र आफूले अन्य केही व्यक्तिसँग आवाजमार्फत सम्पर्क गरिरहेको र पावरहाउसतर्फ पनि मानिसहरू हुन सक्ने बताएका छन्। यो विवरण अहिलेको खोज तथा उद्धार अभियानका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिएको छ।
एकको अवस्था गम्भीर
सुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको भीषण बाढीपछि त्रिशूली–३ ‘ए’ जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङभित्रबाट उद्धार गरिएका दुई जनामध्ये एक जनाको अवस्था सामान्य छ भने अर्का व्यक्तिको अवस्था जटिल रहेको छ। जटिल अवस्थामा रहनुभएका व्यक्ति दोस्रो पटक उद्धार गरिनुभएका कबीर महर्जन हुनुहुन्छ। उहाँलाई अगाडि नै छाउनी ल्याएर वीरेन्द्र सैनिक अस्पतालमा भर्ना गरी सघन उपचार जारी राखिएको छ। 
दुई जनाको उद्धारपछि पनि ठूलो प्रश्न बाँकी
दुई जनालाई जीवितै उद्धार गरिए पनि रसुवाका जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा फसेका सबै मानिस सुरक्षित छन् भन्ने प्रमाण भने होइन।
बरु यस घटनाले सुरुङभित्र हावाको खाली स्थान, सुरक्षित कक्ष वा अन्य संरचनामा मानिसहरू लामो समयसम्म बाँचिरहेको सम्भावना अझै कायम रहेको संकेत गरेको छ।
माथिल्लो त्रिशूली- ३ ‘ए’ आयोजनासँग सम्बन्धित कम्तीमा ५५७ जना कामदार तथा कर्मचारी सम्पर्कविहीन रहेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। तीमध्ये करिब ११५ जना मुख्य सुरुङ तथा हेडवर्क्स क्षेत्रमा फसेको अनुमान गरिएको छ।
यसैगरी, स्थानीय अधिकारीहरूका अनुसार रसुवा र नुवाकोट क्षेत्रमा रहेका १२ जलविद्युत् आयोजनामा करिब ९०० कामदार सम्पर्कविहीन छन् र करिब ५०० जना सुरुङभित्र फसेको आशंका गरिएको छ।
यद्यपि विभिन्न निकायले तयार पारेका विवरण फरक मितिमा संकलन भएका र केही आयोजनामा ‘सम्पर्कविहीन’, ‘बेपत्ता’ र ‘सुरुङभित्र फसेको अनुमान’ छुट्टाछुट्टै आधारमा गणना गरिएकाले यी संख्या एउटै अर्थमा बुझ्न नहुने देखिन्छ।
रसुवागढीमा अझै ठूलो आशा
रसुवागढी जलविद्युत् आयोजनाको भूमिगत संरचनामा पनि कामदारहरू फसेको आशंका छ। त्यहाँ करिब ४६ जना मानिस भूमिगत कक्षमा जीवितै रहेको सम्भावनाप्रति उद्धार अधिकारीहरू आशावादी रहेको अन्तर्राष्ट्रिय समाचारमा उल्लेख छ।
तर रसुवागढीको उद्धार त्रिशूली- ३ ‘ए’भन्दा फरक चुनौतीपूर्ण छ। बाढीले नदीको सतह बढाउनुका साथै बालुवा, हिलो र लेदो थुपार्दा भूमिगत विद्युत्गृहसम्म पुग्ने मार्ग अवरुद्ध भएको छ।
नेपाली र भारतीय उद्धार टोलीले त्यहाँ पहुँच सुरुङ सफा गर्ने तथा आवश्यक उपकरण पुर्याउने प्रयास गरिरहेका छन्। नदीको बहाव, कमजोर भूभाग र भारी भग्नावशेषका कारण उद्धारको गति अपेक्षाकृत सुस्त छ।
लाङटाङ खोलामा शव भेटिए, खोजी जारी
रसुवाकै २० मेगावाटको लाङटाङ खोला जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङबाट दुई जनाको शव निकालिएको विवरण पनि सार्वजनिक भएको छ।
पेन्स्टक पाइप काटेर बाटो बनाएपछि सेना, प्रहरी र प्राविधिक टोली सुरुङभित्र प्रवेश गर्न सफल भएको थियो। उद्धार टोली करिब १५० मिटरभित्रसम्म पुगेको र त्यस क्षेत्रमा अझै खोजी भइरहेको बताइएको छ। त्यहाँ ३९ जनाको अवस्था अझै अज्ञात रहेको बिहीबारसम्मको विवरणमा उल्लेख थियो।
यसले एउटै विपत्तिमा सुरुङभित्रको अवस्था आयोजना- आयोजनामा फरक रहेको देखाउँछ- कतै जीवित मानिसको आवाज सुनिएको छ, कतै शव भेटिएका छन् भने कतिपय स्थानमा सुरुङको प्रवेशद्वारसम्म पुग्नसमेत कठिन छ।
चिलिमे र माथिल्लो त्रिशूली–३ ‘बी’मा पनि खोजी
चिलिमे जलविद्युत् केन्द्रको भूमिगत संरचनामा पुग्ने पहुँच सुरुङमा थुप्रिएको लेदो र भग्नावशेष हटाउने काम नेपाली तथा भारतीय उद्धार टोलीले जारी राखेका छन्। त्यहाँ नदीको सतह टेलरेस टनेलको मुखभन्दा माथिसम्म पुगेको र केही स्थानमा पानीको सतह करिब १० मिटरसम्म बढेकाले उद्धारमा कठिनाइ भइरहेको छ।
माथिल्लो त्रिशूली- ३ ‘बी’ आयोजनामा पनि हराइरहेकाको खोजी जारी छ। ठूलो मेसिनरी उपकरण परिचालन गरेर भग्नावशेषभित्र मानिस वा आयोजनाका संरचना खोज्ने प्रयास भइरहेको छ। बिहीबारसम्म त्यहाँबाट १९१ जना सम्पर्कविहीन रहेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो।
‘पहिलो ४८ घण्टा महत्वपूर्ण’ भए पनि आशा बाँकी
सुरुङ उद्धारका विशेषज्ञहरूले सामान्यतया सुरुङभित्र फसेका मानिसका लागि प्रारम्भिक २४-४८ घण्टा अत्यन्त महत्वपूर्ण हुने बताएका छन्। लामो समय अँध्यारोमा बस्दा अक्सिजन, पानी, खाना, तापक्रम र मानसिक अवस्थाले चुनौती थप्छ।
तर सुरुङभित्र हावाको खाली स्थान, पानीको पहुँच वा तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित संरचना भएमा मानिस अपेक्षाभन्दा लामो समय बाँच्न सक्ने सम्भावना रहन्छ।
रसुवामा नौ दिनपछि सञ्जय साह र कबिर महर्जन जीवित भेटिनु त्यसको प्रत्यक्ष उदाहरण बनेको छ।
यसैले उद्धार विज्ञ अर्नोल्ड डिक्सले दुई जनाको उद्धारपछि आशावाद व्यक्त गर्दै थप मानिस भेटिन सक्ने सम्भावनालाई ‘चमत्कारको सम्भावना’का रूपमा हेर्नुपर्ने बताएका छन्।
विपत्तिले दिएको अर्को कठोर पाठ
भोटेकोशी–त्रिशूली क्षेत्रमा आएको बाढीले बस्ती, सडक, पुल र जलविद्युत् संरचना मात्र ध्वस्त पारेन; यसले नेपालको सुरुङ उद्धार क्षमता कति कमजोर छ भन्ने पनि उजागर गरेको छ।
जलविद्युत् विकासमा नेपालले सुरुङ निर्माणको अनुभव बढाउँदै लगे पनि ठूलो विपत्तिपछि त्यही सुरुङभित्र फसेका मानिसलाई खोज्ने, उनीहरूसँग सञ्चार गर्ने, अक्सिजन पुर्याउने, संरचनाको डिजिटल नक्सा तत्काल प्राप्त गर्ने र सुरक्षित रूपमा भग्नावशेष हटाउने राष्ट्रिय क्षमता अझै पर्याप्त छैन।
त्रिशूली–३ ‘ए’को उद्धारमा इन्जिनियरहरूको अनौपचारिक WhatsApp समूहदेखि विदेशी विशेषज्ञसम्मको सहयोग लिनुपरेको घटनाले भविष्यका लागि छुट्टै राष्ट्रिय सुरुङ उद्धार संयन्त्र आवश्यक रहेको देखाएको छ।
दुई जनाको उद्धार : अन्त्य होइन, नयाँ सुरुवात
सञ्जय साह र कबिर महर्जनको जीवित उद्धार रसुवाको विपत्तिमा एउटा असाधारण खबर हो। तर यो उद्धार अभियानको अन्त्य होइन।
बरु नौ दिनको अँध्यारोपछि सुरुङबाट आएको यो खबरले ‘अझै कोही जीवित हुन सक्छ’ भन्ने आशालाई बलियो बनाएको छ।
त्यसैले अब प्रत्येक सुरुङलाई सम्भावित जीवनको स्थान मानेर खोजी गर्नुपर्नेछ। सुरुङभित्रबाट आएको हरेक आवाज, हावाको प्रत्येक संकेत र संरचनाको प्रत्येक सम्भावित सुरक्षित भागलाई वैज्ञानिक ढंगले परीक्षण गर्नुपर्नेछ।
बाढीले हजारौँ परिवारलाई आफन्तविहीन बनाएको यो अवस्थामा दुई जनाको उद्धारले देशलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ- आशा कमजोर हुन सक्छ, तर प्रमाण नभएसम्म जीवनको सम्भावना समाप्त भएको मान्न हुँदैन।
अब रसुवाका सयौँ परिवारको नजर त्यही सुरुङका मुखतर्फ छ- जहाँबाट शुक्रबार दुई जना जीवित बाहिर निस्किए। र, उनीहरूका परिवारको आशा छ- अब अर्को खुसीको खबर पनि त्यही अँध्यारो सुरुङबाट बाहिर आउनेछ।
केसी सिस्ने अनलाइनका सम्पादक हुनुहुन्छ ।
