रसुवामा २६ अगस्टमा आएको विनाशकारी बाढीलाई वैज्ञानिकहरूले सामान्य मौसमी बाढीका रूपमा मात्र हेरेका छैनन्। प्रारम्भिक अध्ययनहरूले यसलाई हिमनदीको ठूलो हिस्सा र त्यससँग जोडिएको चट्टान भत्किएर सुरु भएको बहु-चरणीय (cascading) विपत्का रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यसको अर्थ- एउटा घटना अर्को घटनाको कारण बन्दै गएको थियो: Glacier Collapse → Ice-Rock Avalanche → Debris Flow → नदी अवरोध/अचानक बहाव → विनाशकारी बाढी।
यो केवल ‘बाढी’ थिएन
विश्वका वैज्ञानिक र विश्लेषकहरूको सबैभन्दा महत्वपूर्ण निष्कर्ष यही छ—रसुवामा देखिएको घटना एउटा साधारण flash flood भन्दा धेरै जटिल थियो। US Geological Survey तथा अन्य वैज्ञानिक विश्लेषणअनुसार करिब ५,२०० मिटर उचाइमा लाङटाङ लिरुङ क्षेत्रमा हिमनदीको ठूलो भाग भत्किएर करिब १,२०० मिटर तल खसेको र त्यसले बरफ, चट्टान तथा माटोलाई तीव्र गतिमा तलतिर धकेलेको देखिन्छ। यही प्रक्रियाले ल्हेन्दे खोला हुँदै भोटेकोशी प्रणालीमा ठूलो बहाव सिर्जना गर्यो।
Nature मा प्रकाशित वैज्ञानिक विश्लेषणले समेत यसलाई ग्लेसियर पतनबाट सुरु भएको विशाल landslide र flash flood को शृङ्खला मानेको छ। घटनाको प्रभाव यति शक्तिशाली थियो कि यसले ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्पजस्तो seismic signal समेत उत्पन्न गरेको थियो। अर्थात् सुरुमा भूकम्पले घटना गराएको जस्तो देखिए पनि पछि गरिएको अध्ययनले उल्टो—भूस्खलनले seismic energy उत्पन्न गरेको संकेत गरेको छ।
वैज्ञानिकहरू अझै ‘एउटै कारण’ मा पुगेका छैनन्
यो घटनालाई बुझ्न वैज्ञानिकहरू सावधानी अपनाइरहेका छन्। तत्कालको trigger र दीर्घकालीन कारण एउटै कुरा होइन। University of Reading की जलवायु वैज्ञानिक Maria Shahgedanova का अनुसार करिब ५,२०० मिटरमा विशाल बरफ र त्यसको मुनिको bedrock समेत छुट्टिएको हुन सक्ने देखिन्छ। त्यसपछि तलतिर पुगेको avalanche ले पहिलेको debris deposits सँग अन्तरक्रिया गर्दै नदीलाई अस्थायी रूपमा थुनेको र त्यसपछि त्यो अवरोध फुट्दा अझ शक्तिशाली बाढीको लहर बनेको हुन सक्छ। यसैकारण वैज्ञानिकहरूले अहिले घटनालाई “cascading disaster” का रूपमा हेर्न थालेका छन्—जहाँ एउटा प्राकृतिक प्रक्रिया अर्को प्रक्रियाको trigger बन्छ।
जलवायु परिवर्तनको प्रश्न सबैभन्दा गम्भीर पक्ष हो
विश्वका वैज्ञानिकहरूले भनेको कुरा यो होइन कि “जलवायु परिवर्तनले नै यही घटना गरायो”। त्यसरी निष्कर्ष निकाल्न अझै विस्तृत अध्ययन आवश्यक छ। तर उच्च हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि, glacier retreat, permafrost degradation र चट्टानको स्थिरतामा आएको परिवर्तनले जोखिम बढाउन सक्ने विषयमा वैज्ञानिकहरूको चिन्ता स्पष्ट छ।
Nature ले उद्धृत गरेका वैज्ञानिकहरूका अनुसार हिमनदी र permafrost पग्लिँदै जाँदा उच्च हिमाली भूभाग अस्थिर बन्न सक्छ। Colorado Boulder का mountain geographer Alton Byers ले यस्ता catastrophic floods बढिरहेको बताएका छन्।
The Guardian ले पनि लाङटाङ क्षेत्रमा हिमनदीको क्षति विगतका दशकमा तीव्र भएको र विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिले उच्च हिमाली क्षेत्रलाई थप अस्थिर बनाइरहेको वैज्ञानिक चिन्तालाई औँल्याएको छ।
यसको अर्थ रसुवा घटना जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष प्रमाण हो भनेर हतारमा निष्कर्ष निकाल्नु भन्दा, जलवायु परिवर्तनले यस्तो जोखिमको पृष्ठभूमि कसरी बदलिरहेको छ भन्ने प्रश्नलाई गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गर्नु आवश्यक छ।
सबैभन्दा ठूलो कमजोरी: विपत् आउनुभन्दा पहिलेको चेतावनी
यस घटनाले नेपालको मात्र होइन, सम्पूर्ण हिमालयको early-warning system माथि प्रश्न उठाएको छ। Kathmandu Post मा प्रकाशित विश्लेषणअनुसार हामी नदीमा पानी बढिसकेपछि बाढी पहिचान गर्न अपेक्षाकृत सक्षम छौँ; तर त्यही बाढी उत्पन्न गराउने उच्च हिमाली स्रोतमा भइरहेको glacier collapse, rock avalanche वा debris movement लाई वास्तविक समयमा पहिचान गर्ने प्रणाली अझै कमजोर छ। यही नै रसुवाको सबैभन्दा ठूलो पाठ हुन सक्छ।
यदि खतरा ५,००० मिटरभन्दा माथि उत्पन्न हुन्छ भने चेतावनी प्रणाली पनि त्यहीँबाट सुरु हुनुपर्छ। नदीमा sensor राखेर मात्र पर्याप्त हुँदैन। Satellite monitoring, seismic monitoring, glacier movement sensors, weather data, river gauges र cross-border information sharing लाई एउटै प्रणालीमा जोड्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
विपतले सीमा मान्दैन, चेतावनी प्रणालीले पनि मान्नु हुँदैन
रसुवाको बाढी नेपालमा मात्र सीमित रहेन। यही घटनाको debris flow चीनको सिजाङस्थित Gyirong क्षेत्रमा समेत पुग्यो। Reuters को विश्लेषणले यस घटनापछि नेपालले चीनसँग glacial hazard data र early-warning information sharing अझ बलियो बनाउन खोजिरहेको उल्लेख गरेको छ। हिमालयका हजारौँ glacier जोखिममा रहेको अवस्थामा सीमापार monitoring र data sharing भविष्यका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुने वैज्ञानिकहरूको धारणा छ।
त्यसैले यो घटनाले एउटा महत्वपूर्ण सिद्धान्त स्थापित गर्छ: विपत् सीमापार जान सक्छ भने पूर्वसूचना प्रणाली पनि सीमापार हुनुपर्छ।
यो ‘दुर्लभ’ घटना हो तर जोखिम कम हुँदैन
Glacier collapse सामान्य घटना होइन। यही कारण वैज्ञानिकहरूले यसलाई विशेष चासोका साथ अध्ययन गरिरहेका छन्। तर दुर्लभ हुनुको अर्थ असम्भव हुनु होइन। उच्च हिमाली क्षेत्रमा glacier retreat, permafrost thaw, rock instability र तीव्र वर्षा/तापक्रम परिवर्तन एकैसाथ आउँदा नयाँ प्रकारका जोखिमहरू उत्पन्न हुन सक्छन्।
AP ले उद्धृत गरेका वैज्ञानिकहरूका अनुसार हिन्दुकुश–हिमालय क्षेत्रमा रहेका ६३ हजारभन्दा बढी glacier र तीबाट निर्भर downstream समुदायका कारण यस्ता घटनाको जोखिम अत्यन्त ठूलो छ। वैज्ञानिकहरूले early-warning तथा monitoring प्रणाली सुधार्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
रसुवा अब ‘विपत् व्यवस्थापन’ को विषय रहेन
विश्लेषकहरूको अर्को महत्वपूर्ण दृष्टिकोण climate security हो। The Diplomat ले नेपाल–तिब्बतको यो विपतलाई केवल प्राकृतिक प्रकोप नभई हिमालयमा बढिरहेको जलवायु तथा सुरक्षा जोखिमको संकेतका रूपमा हेरेको छ। कारण स्पष्ट छ- यस्तो बाढीले केवल मानिसको ज्यान लिँदैन। यसले सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, व्यापारिक नाका, सञ्चार, पर्यटन र स्थानीय अर्थतन्त्र सबैलाई एकैपटक प्रभावित गर्न सक्छ। Rasuwa मा hydropower infrastructure मा परेको असरले पनि यही कुरा देखाएको छ। Reuters का अनुसार विभिन्न जलविद्युत् आयोजनामा ठूलो संख्यामा मानिस प्रभावित भएका छन् र उद्धारका लागि नेपालसँगै विदेशी टोलीसमेत परिचालित छन्।
वैज्ञानिकहरूको साझा सन्देश के हो?
विश्वका विभिन्न अनुसन्धानकर्ता, वैज्ञानिक र विश्लेषणलाई समेट्दा एउटा साझा तस्वीर देखिन्छ।
पहिलो— यो सामान्य बाढी थिएन।
दोस्रो— यसको तत्काल trigger Glacier Collapse र Ice-Rock Avalanche थियो भन्ने प्रमाण बलियो हुँदै गएको छ।
तेस्रो— avalanche, debris flow, नदी अवरोध र अचानक बहावले विपत्लाई अझ विनाशकारी बनाएको देखिन्छ।
चौथो— जलवायु परिवर्तनले उच्च हिमाली वातावरणलाई अस्थिर बनाइरहेको हुनसक्ने भएकाले दीर्घकालीन अध्ययन आवश्यक छ।
पाँचौँ— नेपालजस्ता हिमाली देशका लागि परम्परागत flood warning मात्र पर्याप्त छैन।
छैटौँ— satellite, glacier, seismic र hydrological monitoring लाई एउटै integrated warning system मा जोड्नुपर्छ।
सातौँ— नेपाल, चीन र अन्य हिमालयसँग जोडिएका देशबीच वास्तविक समयको data sharing आवश्यक छ।
सबैभन्दा ठूलो पाठ: प्रकृतिभन्दा अघि विज्ञान पुग्नुपर्छ
रसुवाको विपत्ले हामीलाई एउटा कठोर सत्य सम्झाएको छ—विपत् आएपछि उद्धार गर्नु आवश्यक छ, तर विपत् आउनुअघि त्यसको संकेत पहिचान गर्नु अझ महत्वपूर्ण छ। हामीले अब नदीमा पानी बढेपछि साइरन बजाउने प्रणालीबाट मात्र माथि उठ्नुपर्छ। हिमालको माथिल्लो भागमा के भइरहेको छ भन्ने जानकारी तलको बस्तीमा समयमै पुर्याउने प्रणाली निर्माण गर्नुपर्छ।
यसका लागि नेपाललाई अत्याधुनिक satellite monitoring, उच्च हिमाली sensor network, automated weather stations, seismic monitoring, river gauges, जोखिम नक्सांकन र सीमापार data sharing आवश्यक छ।
निष्कर्ष
रसुवा बाढीलाई विश्वका वैज्ञानिकहरूले केवल एउटा प्राकृतिक विपत् का रूपमा हेरिरहेका छैनन्। यो बदलिँदो हिमाली वातावरण, जटिल प्राकृतिक प्रक्रियाहरू र हाम्रो पूर्वसूचना प्रणालीबीचको ठूलो अन्तर देखाउने घटना बनेको छ।
यस घटनाको कारणबारे अन्तिम वैज्ञानिक निष्कर्ष आउन अझै समय लाग्न सक्छ। तर एउटा कुरा अहिले नै स्पष्ट छ—हिमालय स्थिर छैन।
हिमनदीहरू परिवर्तन भइरहेका छन्, पहाडका उच्च भागहरूमा नयाँ जोखिमहरू विकसित भइरहेका छन् र ती जोखिमको प्रभाव सीमाभन्दा धेरै तलसम्म पुग्न सक्छ।
त्यसैले रसुवाको विपत्लाई केवल “कति मानिस मरे?” भनेर सम्झिने होइन, “अब अर्को रसुवा नदोहोरियोस् भनेर हामीले के सिक्यौँ?” भन्ने प्रश्नबाट हेर्नुपर्छ।
विपत् रोक्न नसकिएला, तर विज्ञान, प्रविधि, पूर्वसूचना र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यबाट त्यसको मूल्य अवश्य घटाउन सकिन्छ।
रसुवाले दिएको सबैभन्दा ठूलो सन्देश यही हो- अब हिमाललाई केवल टाढाबाट हेर्ने होइन, निरन्तर निगरानी गर्ने समय आएको छ।
केसी सिस्ने अनलाइनका सम्पादक हुनुहुन्छ ।
