हाई फेङ
अगस्ट २६ मा चीन–नेपाल सीमावर्ती जिरोङ–रसुवा क्षेत्रमा ठूलो पहिरो गयो। नेपाली भूभागतर्फ हिम र चट्टानको विशाल हिस्सा खसेर माटो, ठूला ढुंगा, बरफ र हिउँलाई आफूसँगै बगाउँदै आयो। यो तीव्र गतिमा उपत्यकाबाट तलतिर फैलिँदा सडक, पुल, गाउँ र सीमा क्षेत्रमा रहेका संरचनाहरू ध्वस्त भए र असंख्य परिवार एकै क्षणमा पीडा र शोकमा डुबे। ‘तरल सिमेन्ट’ र ‘स्थलीय सुनामी’ जस्तो देखिने यस विपद्को सामना गरिरहँदा प्रकृतिमा आउने तीव्र परिवर्तनका बीच सबैभन्दा पहिले जीवनकै रक्षा गर्नुपर्छ भन्ने कुरा फेरि गहिरोसँग अनुभूति भएको छ।
शुक्रबार चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीपीसी) केन्द्रीय समितिको राजनीतिक ब्युरोले बैठक बसेर दक्षिणपश्चिम चीनको सिजाङ स्वायत्त क्षेत्रको जिरोङ काउन्टीमा आएको विनाशकारी पहिरोपछि उद्धार तथा राहत कार्यबारे छलफल गर्दै आवश्यक व्यवस्था गर्यो। बैठकको सुरुमै सहभागीहरूले विपद्मा ज्यान गुमाएकाहरूप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्न एक मिनेट मौनधारण गरे। त्यो छोटो मौन क्षण हजारौँ किलोको भारजत्तिकै गह्रौँ थियो। मौनधारण केवल औपचारिकता थिएन, यो जीवनको मूल्यलाई सर्वोच्च स्थानमा राख्ने गम्भीर अभिव्यक्ति थियो। यो औपचारिक शोक मात्र नभई मूल्य–मान्यताको सार्वजनिक घोषणा पनि थियो—विपद् आउँदा कुनै देशले सबैभन्दा पहिले स्वीकार गर्ने कुरा जीवनको मूल्य हो।
विपद् लगत्तै सीपीसी केन्द्रीय समितिले परिस्थितिलाई अत्यन्त गम्भीरतापूर्वक लियो। सीपीसी केन्द्रीय समितिका महासचिव सी चिनफिङले तत्कालै महत्त्वपूर्ण निर्देशन जारी गर्दै उद्धार तथा आपत्कालीन व्यवस्थापनका लागि स्पष्ट आवश्यकताहरू अघि सारे। राष्ट्रपति सीको निर्देशनमा चिनियाँ प्रधानमन्त्री ली छ्याङ जिरोङ टाउनसिप पुगेर स्थलगत राहत कार्यको मार्गदर्शन गरे। सम्बन्धित सरकारी निकाय, अग्नि नियन्त्रण तथा उद्धार टोली, इन्जिनियरिङ आपत्कालीन इकाइ, जनमुक्ति सेना (पीएलए) तथा सशस्त्र प्रहरीलाई तीव्र रूपमा परिचालन गरियो। उच्च हिमाली क्षेत्रमा अत्यधिक चिसो, भत्किएका सडक, विद्युत् तथा सञ्चार अवरुद्ध र थप विपद्को उच्च जोखिमका बीच उद्धार कार्य समय, जोखिम र मृत्युसँगको दौडजस्तै बन्यो।
यही कारणले बैठकमा उच्चारण गरिएको ‘जनता पहिलो, जीवन पहिलो’ भन्ने वाक्यले विशेष महत्त्व र स्पष्टता बोकेको छ। सबैभन्दा जटिल र जोखिमपूर्ण परिस्थितिमा पनि कार्यान्वयन गर्नुपर्ने यो एउटा व्यवहारिक सिद्धान्त हो। वैज्ञानिक ढंगले खोज तथा उद्धार योजना तयार पार्दै देशभित्र र बाहिर रहेका बेपत्ता व्यक्तिहरूको खोजीमा सम्पूर्ण प्रयास गर्ने; जोखिम मूल्याङ्कन र परामर्शलाई सुदृढ गर्दै हिमताल फुट्ने तथा भिरालो जमिन अस्थिर हुनेजस्ता थप विपद् रोक्ने; सम्पूर्ण उद्धार अवधिभर स्थलमा खटिएका कर्मचारीको व्यवस्थापनलाई सुदृढ गर्दै सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने; प्रभावित बासिन्दालाई उचित पुनःस्थापना गर्दै क्षतिपूर्ति, राहत र विपद्पछिको सहयोग प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्ने—यी सबै यसको हिस्सा हुन्।
प्राकृतिक विपद्को सामना गर्दा कुनै समाजले वास्तवमै ‘मानिस’लाई केन्द्रमा राखेको छ कि छैन र ‘जीवन पहिलो’ भन्ने सिद्धान्त कागजमा मात्र सीमित छ कि व्यवहारमा पनि लागू भएको छ भन्ने कुराको वास्तविक परीक्षा हुन्छ।
यो विपद्ले हामीलाई अझ गहिरो वास्तविकताको सामना पनि गराएको छ। आजका प्राकृतिक विपद्हरू अब एक्ला घटना मात्र रहेनन्। जलवायु परिवर्तन, भौगोलिक तथा भूगर्भीय जोखिम, सीमापार जलाधारका जोखिम र पूर्वाधारको जोखिम एकआपसमा जोडिँदा यस्ता विपद् शृंखलाबद्ध रूपमा उत्पन्न हुन थालेका छन्। स्वदेश तथा विदेशका विभिन्न स्रोतका प्रतिवेदन र विज्ञ विश्लेषणहरू व्यापक रूपमा एउटै निष्कर्षतर्फ उन्मुख छन्—यस विपद्को प्रत्यक्ष कारण परम्परागत अर्थमा छोटो अवधिको अत्यधिक वर्षा मात्र नभई नेपाली भूभागको उच्च हिमाली हिमनदी क्षेत्रमा भएको ठूलो हिम–चट्टान पतन थियो। उक्त पतनसँगै ठूलो परिमाणमा हिमनदीजन्य माटो, चट्टान र गेग्रान बगेर तीव्र गतिमा अघि बढेको पहिरो बनेको र यसले सीमा नाका तथा तल्लो तटीय क्षेत्रहरूमा विनाशकारी क्षति पुर्याएको देखिन्छ।
यसको अर्थ हामीले विपद्लाई बुझ्ने दृष्टिकोण ‘एकल घटनाबाट’ ‘प्रणालीगत जोखिम’तर्फ परिवर्तन गर्नुपर्छ। विगतमा पहिरोलाई प्रायः भारी वर्षा र आकस्मिक बाढीसँग जोडेर हेरिन्थ्यो। तर आजको विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिको सन्दर्भमा हिमनदी पग्लिनु, हिमखण्ड अस्थिर हुनु, हिमतालको विस्तार र चरम तापक्रम बढ्नुले विपद् उत्पन्न हुने र फैलिने प्रक्रियालाई नै परिवर्तन गरिरहेको छ।
यस गर्मीयाममा युरोपमा देखिएको कीर्तिमानी गर्मी, दक्षिण एसियाका चरम गर्मीका लहर, नेपालमा भएको हिम–चट्टान पतन र जिरोङमा आएको पहिरो फरक–फरक स्थानमा भएका घटना भए पनि तिनका अन्तर्निहित कारणहरू आपसमा जोडिएका छन्। ‘संसारले एउटै ताप र चिसो साझा गर्छ’ भन्ने भनाइ अब साहित्यिक रूपक मात्र रहेन, क्रमशः प्रत्यक्ष अनुभव गर्न सकिने वास्तविकता बन्दै गएको छ। पृथ्वी एउटा एकीकृत प्रणाली हो र जलवायु प्रणाली पनि त्यस्तै हो। सीमावर्ती उपत्यकामा भएको स्थानीय हिम–चट्टान पतन वास्तवमा सम्पूर्ण मानवजातिले सामना गरिरहेको साझा अस्तित्वगत चुनौतीको प्रतिबिम्ब हो। कुनै पनि देश यसबाट पूर्णतः अछुतो रहन सक्दैन।
यस अर्थमा जिरोङको पहिरोले यसको विनाशकारी स्वरूपका कारण मात्र चेतावनी दिएको होइन, विपद् व्यवस्थापनमा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका केही कमजोरी पनि उजागर गरेको छ। विशेषगरी सीमापार क्षेत्रमा विपद्को स्रोत, त्यसको फैलिने मार्ग र प्रभावित क्षेत्र फरक–फरक देश तथा प्रशासनिक प्रणालीअन्तर्गत पर्न सक्छन्। हिम–चट्टान पतन, हिमताल विस्फोटबाट आउने बाढी र पहिरोजस्ता शृंखलाबद्ध विपद्का बेला सूचना आदानप्रदान, निगरानी संयोजन र आपत्कालीन प्रतिक्रियामा पर्याप्त समन्वय नहुँदा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पूर्वसूचना र उद्धारको समय गुम्न सक्छ।
राजनीतिक ब्युरोको बैठकले स्पष्ट रूपमा सीमावर्ती क्षेत्रमा विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई अझ सुदृढ गर्दै आपत्कालीन व्यवस्थापन तथा विपद् रोकथाम, न्यूनीकरण र राहतका क्षेत्रमा संयुक्त क्षमता अभिवृद्धि गर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ।
यही सन्दर्भमा राष्ट्रपति सीले शुक्रबार नेपालमा भएको पहिरोको विपद्प्रति नेपाली राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेललाई समवेदना सन्देश पठाए। राष्ट्रपति सीले चीन र नेपाल हिमाल र नदीबाट जोडिएका तथा साझा नियति भएका छिमेकी मुलुक भएको उल्लेख गर्दै चीन नेपाललाई उद्धार कार्यमा सक्रिय सहयोग गर्न र आफ्नो क्षमताले भ्याएसम्म आवश्यक सहयोग तथा समर्थन उपलब्ध गराउन तयार रहेको बताए। उनले दुवै देशका जनताले मिलेर विपद्लाई पार गर्दै सकेसम्म छिटो आफ्नो घर पुनर्निर्माण गर्न सक्ने विश्वास पनि व्यक्त गरे।
यी शब्दहरू आत्मीय र शक्तिशाली छन्। यसले छिमेकीको सद्भाव मात्र व्यक्त गर्दैन, विश्वले तत्काल आत्मसात् गर्नुपर्ने एउटा आधारभूत सत्यलाई पनि पुनः स्थापित गर्छ—ठूला प्राकृतिक विपद्को सामना गर्दा कोही पनि एक्लै उभिन सक्दैन र कुनै पनि देशले सबै चुनौतीको सामना एक्लैले गर्न सक्दैन। पारस्परिक सहयोग, समन्वय र साझा जिम्मेवारीबाट मात्र थप जीवन जोगाउन सकिन्छ।
सामूहिक मौनधारणदेखि व्यापक खोज तथा उद्धारसम्म; आन्तरिक आपत्कालीन परिचालनदेखि नेपालप्रति व्यक्त गरिएको समवेदना र सहयोगसम्म; विपद् राहत कार्यदेखि विपद् व्यवस्थापनमा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य सुदृढ गर्नेसम्म—यस विपद्भित्र दुःखसँगै दृढता, क्षतिसँगै जिम्मेवारी र प्रकृतिको कठोरतासँगै मानवीय एकताको न्यानोपन पनि देखिन्छ।
शोकको मौनताले मृतकप्रतिको दुःख मात्र व्यक्त गर्दैन, जीवितप्रतिको जिम्मेवारी पनि झल्काउँछ। ‘साझा नियति’ केवल कूटनीतिक शब्दावली होइन, विपद्को अँध्यारोबीच फेरि उजागर भएको मानवजातिको साझा समझदारी हो।
मानव अस्तित्वको इतिहास मूलतः प्राकृतिक विपद्सँग निरन्तर संघर्ष, निरन्तर सिकाइ र निरन्तर अनुकूलनको इतिहास हो। वास्तविक सभ्यता प्रकृतिलाई जित्ने भ्रममा होइन, अनिश्चितताबीच जीवनको रक्षा गर्ने, जोखिमबीच व्यवस्था निर्माण गर्ने र कठिन परिस्थितिमा एकअर्कालाई साथ दिने क्षमतामा निहित हुन्छ।
जिरोङ नाकामा आएको पहिरो अन्ततः रोकिनेछ र उपत्यका पुनः शान्त हुनेछ। तर यसले छाडेका प्रश्नहरू आफैँ हराउने छैनन्। उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने हिमनदीजन्य विपद्को निगरानी कसरी सुदृढ गर्ने? प्रभावकारी सीमापार वास्तविक–समय पूर्वसूचना प्रणाली कसरी निर्माण गर्ने? सडक, विद्युत् र सञ्चार अवरुद्ध भएको अवस्थामा दुर्गम सीमावर्ती क्षेत्रमा आपत्कालीन प्रतिक्रिया क्षमता कसरी बढाउने? विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिको सन्दर्भमा ‘सुरक्षा’को सीमालाई कसरी पुनः परिभाषित गर्ने? यी सबै प्रश्नको दीर्घकालीन र ठोस उत्तर आवश्यक छ।
हिमनदीले पहाड र नदीमा देखिने चिरा मात्र प्रतिबिम्बित गर्दैनन्, मानिस–मानिस र देश–देशबीचको वास्तविक अन्तरनिर्भरतालाई पनि देखाउँछन्। मौनधारणले शोक मात्र प्रकट गर्दैन, जीवनको मूल्यप्रति राष्ट्रको दृढ प्रतिबद्धता पनि प्रकट गर्छ।
विपद् कहिल्यै महिमामण्डन गर्न लायक हुँदैन। तर विपद्को बीचबाट उजागर हुने मानवीय मूल्य भने सधैँ सम्झन योग्य हुन्छ—मानिसलाई पहिलो स्थानमा राख्नु, सहकार्यलाई दीर्घकालीन दृष्टिकोणमा अघि बढाउनु र प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई अझ बढी तयारी तथा व्यवहारिक कार्यमा रूपान्तरण गर्नु। यसो गर्न सके मात्र हामी गुमाएका मानिसहरूप्रति र आउँदै गरेका दिनहरूप्रति न्याय गर्न सक्छौँ।
स्रोतः ग्लोबल टाइम्स
सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।
