नवल जीएम
भाद्र १० गते भोटेकोशी नदी (त्रिशूली नदीको एक सहायक नदी) मा ठूलो बाढी आयो। हजारौँ मानिस बेपत्ता भए, सयौँको मृत्यु भयो र घरबस्ती, पुल, विद्युत् पावरहाउस तथा सडकसहित अर्बौँ रुपैयाँको क्षति भयो, जसको भार राष्ट्रले व्यहोर्नुपर्यो। सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएका दृश्यहरू हेर्दा यो घटना अत्यन्त हृदयविदारक देखिन्छ, जसलाई महाप्रलयको अनुभूतिसम्म गर्न सकिन्छ। यस प्रकारको प्रलयकारी बाढीको एउटा प्रमुख कारण जलवायु परिवर्तन रहेको वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।
जलवायु परिवर्तन भन्नाले पृथ्वीको औसत तापक्रम बढ्दै जानु, मौसमको ढाँचा परिवर्तन हुनु (कतै भारी वर्षा हुनु र कतै खडेरी पर्नु), हिमनदी पग्लनु, समुद्री सतह बढ्दै जानु तथा बाढी, खडेरी र विगतमा कमै देखिएका प्रलयकारी प्राकृतिक घटनाहरू बढ्दै जानुलाई बुझिन्छ। नेपालमा पछिल्लो समय देखिएको बाढी पनि जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित एउटा गम्भीर प्राकृतिक घटना हो।
नेपाल संसारकै ठूला हिमशृङ्खलाहरू रहेको देश हो। नेपालका ठूला नदीहरूको प्रमुख स्रोत हिमालयमा रहेको हिउँ तथा हिमनदी पग्लिएर बनेको पानी हो। ग्लोबल वार्मिङका कारण पृथ्वीको औसत तापक्रम बढ्दै गएको छ। सामान्यतः शून्य डिग्री सेल्सियस आसपासको तापक्रममा पानी बरफ वा हिउँको अवस्थामा रहन सक्छ भने तापक्रम बढ्दै जाँदा हिउँ तथा बरफ पग्लिएर पानीमा परिणत हुन्छ। तापक्रममा देखिने सानो परिवर्तनले समेत हिमनदी तथा हिमतालको अवस्था र नदीको बहावमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ।
हालको आधुनिक जीवनशैलीले पृथ्वीको औसत तापक्रम बढाउन योगदान गरिरहेको छ। यसको परिणामस्वरूप हिमपहिरो जाने, हिमताल फुट्ने तथा अतिवृष्टि र अनावृष्टिजस्ता घटना आगामी दिनमा बढ्न सक्ने जोखिम छ। आधुनिक मानवले प्रयोग गर्ने सवारीसाधन, उद्योग–कारखाना, रेफ्रिजेरेटरलगायतका साधनबाट हरितगृह ग्यासको उत्सर्जन बढिरहेको छ, जसले विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिमा योगदान पुर्याइरहेको छ।
वायुमण्डलमा रहेको कार्बनडाइअक्साइड सोस्ने तथा कार्बन सञ्चित गर्ने प्रमुख प्राकृतिक माध्यम वन तथा वनस्पति हुन्। तर आधुनिक मानवजातिले वन विनाश तथा प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहन गरिरहेको छ। नेपालकै सन्दर्भमा पनि वन तथा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। कार्बनडाइअक्साइड उत्सर्जनका दृष्टिले विकसित देशका नागरिकको प्रतिव्यक्ति उत्सर्जन नेपालभन्दा धेरै रहेको तथ्यले जलवायु परिवर्तनमा सबै देशको योगदान समान छैन भन्ने देखाउँछ। उदाहरणका लागि, अमेरिकी नागरिकको प्रतिव्यक्ति कार्बनडाइअक्साइड उत्सर्जन करिब १४ मेट्रिक टन रहेको अवस्थामा नेपाली नागरिकको उत्सर्जन करिब ०.६ मेट्रिक टन मात्र रहेको उल्लेख गरिन्छ।
यस अर्थमा भोटेकोशीमा आएको प्रलयकारी बाढीको जिम्मेवारी नेपाली समाजले मात्र लिनुपर्ने अवस्था छैन; जलवायु परिवर्तनमा योगदान गर्ने विश्व समुदायको समग्र भूमिका यसमा जोडिन्छ। वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासको मात्रा बढ्दै जाँदा पृथ्वीको तापक्रम बढिरहेको छ। यसको प्रभाव हिमनदी पग्लने, हिमताल फुट्ने, हिमपहिरो जाने तथा अतिवृष्टि र अनावृष्टिजस्ता घटनामा देखिन सक्छ। यस्ता घटनाले भोटेकोशीजस्ता विनाशकारी बाढीको जोखिम बढाउन सक्छन्।
यदि पृथ्वीको तापक्रम निरन्तर बढ्दै गयो भने हिमालयको हिमभण्डारमा ठूलो परिवर्तन आउन सक्छ र समुद्री सतह बढ्दा समुद्री तटीय क्षेत्रमा रहेका धेरै सहर तथा बस्ती जोखिममा पर्न सक्छन्। त्यसैले यस्ता प्रलयकारी प्राकृतिक घटनाको जोखिम न्यूनीकरण गर्न मानवजातिले आफ्नो जीवनशैली, विकासको ढाँचा र प्रकृतिप्रतिको दृष्टिकोणमा पुनर्विचार गर्न आवश्यक छ।
यस्ता प्राकृतिक प्रकोपको जोखिम न्यूनीकरण गर्न हामीले आधुनिक जीवनशैलीसँगै हाम्रो सोच पनि परिवर्तन गर्नुपर्छ। पूर्वीय तथा आदिवासी दर्शनले मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई पारस्परिक र सहअस्तित्वमा आधारित सम्बन्धका रूपमा हेर्छ भने पश्चिमी दर्शनका केही धाराले मानवलाई केन्द्रमा राख्दै प्रकृतिलाई मानव उपयोगका लागि स्रोतका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण विकास गरेका छन्। यस्तो मानवकेन्द्रित दृष्टिकोणका कारण प्राकृतिक स्रोत–साधनको अत्यधिक दोहन भएको, पारिस्थितिक सन्तुलनमा असर परेको र जैविक विविधता ह्रास हुँदै गएको तर्क गरिन्छ।
पूर्वीय तथा आदिवासी दर्शनमा प्रकृति, नदी, जंगल, पहाड, वन्यजन्तु तथा मानवबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको मान्यता पाइन्छ। प्रकृतिलाई केवल उपयोगको वस्तु नभई जीवनको अभिन्न अंगका रूपमा सम्मान गर्ने परम्परा धेरै समुदायमा पाइन्छ। यसको विपरीत, कुनै नदी वा खोलालाई केवल आर्थिक स्रोतका रूपमा हेर्दा त्यसबाट विद्युत् उत्पादन, सिँचाइ वा ढुङ्गा, गिट्टी र बालुवा उत्खनन कसरी गर्ने भन्ने प्रश्न प्राथमिक बन्न सक्छ। प्रकृतिप्रतिको यी दुई दृष्टिकोणबीचको अन्तरलाई विकासको वर्तमान मोडेलमाथि पुनर्विचार गर्ने आधारका रूपमा लिन सकिन्छ।
त्यसैले प्रकृतिको अत्यधिक शोषण र दोहन नगरी मानव र प्रकृतिबीच सहअस्तित्व तथा पारस्परिक सम्बन्ध कायम गर्न आवश्यक छ। यसका लागि पूर्वीय तथा आदिवासी ज्ञान, परम्परा र प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई आधुनिक विज्ञान तथा प्रविधिसँग जोड्न सकिन्छ। विश्वको जनसङ्ख्यामा आदिवासी समुदायको हिस्सा तुलनात्मक रूपमा सानो भए पनि विश्वका जैविक विविधतायुक्त धेरै क्षेत्रमा उनीहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। उनीहरूको परम्परागत ज्ञान, जीवनशैली र प्रकृतिप्रतिको सम्मानपूर्ण व्यवहार जैविक विविधता संरक्षणका लागि महत्त्वपूर्ण स्रोत बन्न सक्छ।
यस सन्दर्भमा पारिस्थितिक ज्ञानको पुस्तान्तरण (Ecological Knowledge Transmission–EKT) लाई पनि महत्त्वका साथ हेर्न आवश्यक छ। आदिवासी तथा स्थानीय समुदायको परम्परागत ज्ञान र जीवनशैलीले प्रकृतिसँगको सहअस्तित्व, स्रोतको दिगो उपयोग तथा जैविक विविधताको संरक्षणबारे महत्त्वपूर्ण शिक्षा दिन सक्छ। यसलाई आधुनिक विज्ञानसँग प्रतिस्पर्धा गराउनेभन्दा दुवै ज्ञान प्रणालीका सकारात्मक पक्षलाई एकीकृत गर्नु बढी उपयोगी हुन्छ।
हामी धेरै पढेर मात्र के भयो त? हामी धेरै धनी र सभ्य भएर मात्र के भयो त? यदि हाम्रो विकासको मूल्य प्रकृतिको विनाश र अत्यधिक दोहन हो भने त्यस विकासमाथि प्रश्न उठाउनैपर्छ। भोटेकोशीजस्ता विपद्ले विकास र प्रकृतिबीचको सम्बन्धबारे गम्भीर समीक्षा गर्नुपर्ने सन्देश दिएको छ।
आधुनिकता, विज्ञान र प्रविधिले मानव जीवनलाई धेरै सहज बनाएका छन्। तर विकासको नाममा प्रकृतिको अत्यधिक दोहन गर्ने प्रवृत्तिले दीर्घकालीन जोखिम पनि निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले पश्चिमी विज्ञान तथा प्रविधिको उपलब्धि र पूर्वीय तथा आदिवासी समुदायको प्रकृतिमैत्री ज्ञान तथा जीवनदृष्टिबीच समन्वय (fusion) आवश्यक छ। प्राकृतिक स्रोतको विवेकपूर्ण र दिगो उपयोग गर्दै विकासको बाटो अघि बढाउन सके मात्र भविष्यमा हुने प्राकृतिक विपद्को जोखिम न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। अन्यथा विपद् आएपछि रुनु–कराउनु र क्षतिपूर्ति खोज्नुले मात्र समस्या समाधान हुँदैन।
२८ अगस्ट, २०२६
सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।
