सिस्ने अनलाइन खोज
पाश्चात्य समाजलाई लामो समयदेखि विज्ञान, प्रविधि, औद्योगिकीकरण र आधुनिक जीवनशैलीको केन्द्रका रूपमा हेरिँदै आएको छ। तर पछिल्ला दशकमा त्यही समाजका विश्वविद्यालय, अस्पताल र अनुसन्धान केन्द्रहरूमा पूर्वीय ज्ञानपरम्पराका केही अभ्यासमाथि बढ्दो वैज्ञानिक चासो देखिएको छ। योग, ध्यान, mindfulness, श्वास–प्रश्वासका अभ्यास र अन्य contemplative practices अब केवल आध्यात्मिक वा सांस्कृतिक अभ्यासका विषय मात्र छैनन्; तिनलाई मस्तिष्क विज्ञान, मनोविज्ञान, सार्वजनिक स्वास्थ्य र चिकित्सासँग जोडेर अनुसन्धान भइरहेको छ।

यो परिवर्तनलाई ‘पश्चिमले पूर्वीय सभ्यता अपनायो’ भनेर सरल रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। बरु पूर्वीय परम्पराका केही अभ्यासलाई पश्चिमी समाजले आफ्नै वैज्ञानिक पद्धति र स्वास्थ्य प्रणालीभित्र परीक्षण, पुनर्व्याख्या र प्रयोग गरिरहेको प्रक्रिया भन्न सकिन्छ।

हार्वर्डमा मस्तिष्कभित्र योग र ध्यानको खोज

यस परिवर्तनको उल्लेखनीय उदाहरण अमेरिकाको Harvard Medical School र Massachusetts General Hospitalसँग सम्बन्धित Sara Lazar को अनुसन्धान हो। Lazar Lab for Meditation Neuroscience Research ले MRI लगायतका brain-imaging प्रविधि प्रयोग गरेर योग र ध्यानले मस्तिष्कमा पार्न सक्ने प्रभाव तथा त्यसका neural mechanisms अध्ययन गरिरहेको छ। अनुसन्धानमा ध्यान, cognitive function, brain structure, stress biomarkers र स्वस्थ वृद्धावस्थाजस्ता विषय समेटिएका छन्।

यस अनुसन्धानको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष योग र ध्यानका विभिन्न अभ्यासबीच तुलना गर्नु हो। अनुसन्धानकर्ताहरूले योग, relaxation response र control program बीच मस्तिष्कको संरचना तथा कार्यमा आउने परिवर्तन र stress biomarkers मा हुने परिवर्तनसमेत तुलना गर्ने अध्ययन अघि बढाएका छन्।

हार्वर्डमा यो विषय केवल प्रयोगशालामा सीमित छैन। २०२६ को Fall semester का लागि Harvard मा “Cognitive Neuroscience of Meditation” नामको undergraduate seminar समेत सूचीबद्ध छ। यस पाठ्यक्रममा बौद्ध दर्शनमा रहेको mindfulness को अवधारणा र आधुनिक neuroscience ले चेतना तथा मस्तिष्कलाई बुझ्ने तरिकाबीच तुलना गरिन्छ। विद्यार्थीहरूले वैज्ञानिक अनुसन्धानका लेख अध्ययन गरेर यस विषयमा अनुसन्धानसमेत गर्छन्।

यसले एउटा महत्वपूर्ण संकेत गर्छ—पूर्वीय ध्यानपरम्परा अब पश्चिमी विश्वविद्यालयमा केवल धार्मिक अध्ययनको विषय नभई neuroscience र consciousness research सँग जोडिएको शैक्षिक विषयसमेत बन्दै गएको छ।

अक्सफोर्डमा mindfulness र मनोविज्ञान

बेलायतको University of Oxford मा mindfulness लाई psychological science सँग जोडेर अनुसन्धान भइरहेको छ। यसको Mindfulness and Psychological Science Research Group ले mindfulness-based interventions तथा मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित विभिन्न विषयमा अनुसन्धान गर्दै आएको छ।

यहाँ mindfulness लाई depression, anxiety, psychological wellbeing र अन्य मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी प्रश्नसँग जोडेर अध्ययन गरिन्छ। यसले पूर्वीय ध्यानपरम्पराबाट विकसित अभ्यासलाई पश्चिमी मनोविज्ञानको अनुसन्धान पद्धतिसँग जोड्ने काम गरेको छ।

यसको महत्व यसकारण पनि छ कि mindfulness लाई अब केवल व्यक्तिगत शान्तिको अभ्यासका रूपमा नभई यसको प्रभाव कति छ, कुन अवस्थामा उपयोगी हुन्छ र कुन समूहका मानिसमा कस्तो परिणाम आउँछ भन्ने वैज्ञानिक प्रश्नका रूपमा अध्ययन गरिँदैछ।

Brown University : ‘माइन्डफुलनेस’ को वैज्ञानिक परीक्षण

अमेरिकाको Brown University पनि यस क्षेत्रमा महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा देखिन्छ। Brown University को Contemplative Studies Initiative अन्तर्गत contemplative practices को cognitive, emotional र neurophysiological प्रभाव अध्ययन गर्ने Clinical and Affective Neuroscience Laboratory सञ्चालनमा छ।

त्यहाँ mindfulness लाई हृदय स्वास्थ्यसँग जोडेर पनि अनुसन्धान भइरहेको छ। ‘Broken Heart Lab’ ले blood pressure, obesity, diet र physical activity जस्ता cardiovascular risk factors माथि mindfulness को सम्भावित प्रभाव अध्ययन गर्छ।

यसले mindfulness को अनुसन्धान मानसिक स्वास्थ्यमा मात्र सीमित नभएको देखाउँछ। यसको सम्बन्ध neuroscience, medicine, cardiovascular health र व्यवहार परिवर्तनसँग पनि खोजिँदैछ।

Stanford मा contemplative practices को फराकिलो अनुसन्धान

Stanford Medicine ले contemplative practices सम्बन्धी अनुसन्धान स्रोतहरूको छुट्टै सूची नै तयार गरेको छ। त्यसमा Harvard को Neuroscience of Yoga and Meditation, Brown University का contemplative research labs, UCLA Mindful Awareness Research Center, University of Wisconsin–Madison को Center for Healthy Minds, UC San Diego School of Medicine लगायतका अनुसन्धान केन्द्र समावेश छन्।

Stanford को सामग्रीमा meditation, mindfulness, yoga, pranayama अर्थात् श्वास–प्रश्वासका अभ्यास र compassion meditation जस्ता अभ्यासलाई contemplative practices को व्यापक क्षेत्रभित्र राखिएको छ।

यसले पूर्वीय ज्ञानको पश्चिमी विस्तार कुनै एउटा विश्वविद्यालय वा एउटा अभ्यासमा मात्र सीमित नभएको देखाउँछ। यो neuroscience, psychology, medicine, public health र education जस्ता विभिन्न क्षेत्रमा फैलिएको छ।

योगको प्रभाव पनि अनुसन्धानको विषय

Harvard Health ले योगसम्बन्धी उपलब्ध अनुसन्धानको समीक्षा गर्दै नियमित योग अभ्यास गर्ने मानिसमा brain imaging मार्फत cerebral cortex र hippocampus सम्बन्धी केही संरचनात्मक अन्तर देखिएको अध्ययनहरू उल्लेख गरेको छ। यी मस्तिष्कका क्षेत्रहरू सूचना प्रशोधन, सिकाइ र स्मृतिसँग सम्बन्धित छन्।

तर यस्तो अनुसन्धानलाई पनि सावधानीपूर्वक बुझ्नुपर्छ। कुनै अध्ययनमा योग गर्ने र नगर्ने समूहबीच अन्तर देखिनु मात्रले योगले नै उक्त परिवर्तन गराएको पूर्ण प्रमाण हुँदैन। अनुसन्धानमा sample size, study design र अन्य जीवनशैलीगत पक्ष पनि महत्वपूर्ण हुन्छन्।

त्यसैले वैज्ञानिक निष्कर्षलाई ‘योगले मस्तिष्क बदल्छ’ भन्ने एकरेखीय दाबीभन्दा ‘योग र मस्तिष्कको संरचना तथा कार्यबीचको सम्बन्धबारे अनुसन्धानले सम्भावित प्रभाव देखाएको छ’ भनेर प्रस्तुत गर्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।

ध्यान र मस्तिष्क : अनुसन्धान कहाँ पुगेको छ ?

ध्यानसम्बन्धी neuroscience अनुसन्धानले मस्तिष्कका विभिन्न भाग र तिनको कार्यमा ध्यान अभ्याससँग सम्बन्धित परिवर्तनबारे प्रश्न उठाएको छ।

Harvard Health मा प्रकाशित सामग्रीअनुसार Sara Lazar र उनका सहकर्मीहरूले mindfulness-based stress reduction सम्बन्धी अध्ययनमा MRI प्रयोग गरेका छन्। केही अध्ययनमा आठ हप्ताको अभ्यासपछि amygdala तथा prefrontal cortex बीचको सम्बन्धमा परिवर्तन र सहभागीहरूले रिपोर्ट गरेको तनाव तथा anxiety symptoms मा सुधारबीच सम्बन्ध देखिएको उल्लेख छ।

तर यही क्षेत्रमा सीमितता पनि छन्। पुराना brain-imaging अध्ययनमध्ये एउटा अध्ययनमा सहभागीको संख्या सानो थियो र brain changes को वास्तविक दीर्घकालीन अर्थबारे थप अनुसन्धान आवश्यक रहेको स्वयं Harvard Health ले उल्लेख गरेको छ।

अर्थात् अनुसन्धानको दिशा रोचक भए पनि विज्ञानले यस विषयमा अन्तिम निष्कर्ष निकालिसकेको छैन।

पूर्वीय अभ्यासको अर्को पक्ष : चेतनाको अध्ययन

ध्यान अनुसन्धानको रोचक पक्ष यसको सम्बन्ध मानव चेतनासँग जोडिनु हो।

Harvard को २०२६ को ‘Cognitive Neuroscience of Meditation’ पाठ्यक्रममा बौद्ध दर्शनले प्रस्तुत गर्ने mind model र आधुनिक neuroscience ले consciousness लाई बुझ्ने वैज्ञानिक मोडेलबीच तुलना गरिन्छ।

यसले पूर्वीय दर्शन र आधुनिक विज्ञानबीच नयाँ प्रकारको संवादको सम्भावना देखाउँछ। हजारौँ वर्ष पुराना ध्यानसम्बन्धी अवधारणालाई आधुनिक वैज्ञानिक उपकरणबाट जाँच्ने प्रयास भइरहेको छ भने neuroscience का नयाँ निष्कर्षले परम्परागत अवधारणालाई नयाँ प्रश्नसमेत गरिरहेको छ।

यो केवल ‘योगको फेसन’ हो त ?

होइन, तर यसलाई ‘पश्चिमले पूर्वीय सभ्यता पूर्ण रूपमा अपनायो’ भन्नु पनि सही हुँदैन।

पश्चिमी समाजमा yoga, meditation र mindfulness को प्रयोग बढ्नुको एउटा कारण आधुनिक जीवनशैलीसँग सम्बन्धित तनाव, एकाग्रताको समस्या र मानसिक wellbeing प्रति बढ्दो चासो हुन सक्छ। तर यसको अर्को पक्ष पनि छ—पूर्वीय अभ्यासहरू पश्चिमी समाजमा प्रवेश गर्दा तिनको अर्थ र प्रयोगमा परिवर्तन आएको छ।

उदाहरणका लागि, परम्परागत योग एउटा व्यापक दार्शनिक तथा आध्यात्मिक प्रणाली हो। तर पश्चिमी समाजमा योगको एउटा ठूलो हिस्सा physical exercise, flexibility र stress management का रूपमा प्रयोग हुन्छ। त्यसैगरी mindfulness को बौद्ध परम्परासँग गहिरो ऐतिहासिक सम्बन्ध भए पनि आधुनिक clinical psychology मा यसलाई धर्मनिरपेक्ष therapeutic practice का रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ।

त्यसैले यसलाई पूर्वीय ज्ञानको पश्चिमीकरण र पश्चिमी आवश्यकताअनुसार पुनर्व्याख्या दुवैका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

वैज्ञानिक अनुसन्धानले सबै कुरा प्रमाणित गरिसकेको छैन

यो विषयमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण सावधानी यही हो।

Harvard University ले mindfulness सम्बन्धी आफ्नो सामग्रीमा यसको वैज्ञानिक अनुसन्धान अझै प्रारम्भिक चरणमै रहेको र उपलब्ध प्रमाणले सम्भावना देखाए पनि अनुसन्धान अघि बढिरहेको स्पष्ट गरेको छ।

त्यसैले योग वा ध्यानलाई सबै रोगको उपचारका रूपमा प्रस्तुत गर्नु वैज्ञानिक दृष्टिले उचित हुँदैन। यसको सट्टा कुन अभ्यासले कुन अवस्थामा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने प्रश्नमा अनुसन्धान भइरहेको छ भन्नु बढी तथ्यपरक हुन्छ।

यसको अर्को उदाहरण २०२४ मा Massachusetts General Hospital का अनुसन्धानकर्तासहितको टोलीले प्रकाशित गरेको अध्ययन हो। योग, mindfulness, meditation र breathwork का क्रममा केही व्यक्तिमा असामान्य चेतनात्मक अनुभवहरू पनि हुन सक्ने अध्ययनले देखाएको थियो। अधिकांश अनुभव सकारात्मक रूपमा वर्णन गरिए पनि केही सहभागीले नकारात्मक अनुभवसमेत रिपोर्ट गरेका थिए।

यसले अनुसन्धानको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष देखाउँछ—वैज्ञानिक अध्ययन केवल सम्भावित फाइदा खोज्नमा सीमित हुँदैन; सम्भावित सीमितता र चुनौती पनि खोज्छ।

पाश्चात्य विश्वविद्यालयको बदलिँदो दृष्टिकोण

पूर्वीय ज्ञानप्रति पश्चिमी विश्वविद्यालयहरूको दृष्टिकोणलाई तीन तहमा बुझ्न सकिन्छ।

पहिलो, अनुभवको अध्ययन—मानिसले ध्यान वा योग गर्दा उसको शरीर र मनमा के हुन्छ?

दोस्रो, मस्तिष्कको अध्ययन—brain imaging र neuroscience का उपकरण प्रयोग गर्दा मस्तिष्कको संरचना तथा कार्यमा के परिवर्तन देखिन्छ?

तेस्रो, व्यावहारिक प्रभावको अध्ययन—तनाव, anxiety, depression, cardiovascular health, cognition वा wellbeing जस्ता क्षेत्रमा यी अभ्यास उपयोगी छन् कि छैनन्?

Harvard, Oxford, Brown र Stanford लगायतका संस्थामा भइरहेको कामले यी तीनै तहलाई जोड्ने प्रयास गरिरहेको देखिन्छ।

पाश्चात्य समाजमा पूर्वीय ज्ञानको विस्तारलाई केवल योग स्टुडियोको वृद्धि वा ध्यानको लोकप्रियताबाट बुझ्न सकिँदैन। यसको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष पश्चिमी विश्वविद्यालय र अनुसन्धान संस्थामा भइरहेको अध्ययन हो।

Harvard मा MRI र neuroscience मार्फत yoga तथा meditation का neural mechanisms खोजिँदैछन्। २०२६ मा त्यही विश्वविद्यालयमा Buddhist philosophy र modern neuroscience लाई जोडेर ‘Cognitive Neuroscience of Meditation’ विषयमा undergraduate seminar सञ्चालन हुँदैछ।

Brown मा contemplative practices लाई cognitive, emotional र neurophysiological प्रक्रियासँग जोडेर अध्ययन भइरहेको छ। Stanford ले yoga, meditation, mindfulness र pranayama सहितका contemplative practices सम्बन्धी अनुसन्धान केन्द्रहरूको व्यापक सञ्जाललाई आफ्नो शैक्षिक स्रोतमा समेटेको छ।

यस अर्थमा अहिले भइरहेको परिवर्तनलाई ‘पश्चिम पूर्वतिर फर्कियो’ भनेर मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। बरु यो हजारौँ वर्ष पुरानो पूर्वीय ज्ञानपरम्परा र आधुनिक पश्चिमी विज्ञानबीच विकसित हुँदै गएको नयाँ संवाद हो।

पूर्वीय ज्ञानका सबै दाबी विज्ञानले स्वीकार गरिसकेको छैन। तर त्यसका केही अभ्यासमाथि पश्चिमी विज्ञानले गम्भीर प्रश्न उठाउन थालेको छ, प्रयोग गरिरहेको छ र प्रमाण खोजिरहेको छ। यही नै आजको सबैभन्दा महत्वपूर्ण परिवर्तन हो।

(विभिन्न एआई टुल्स तथा एजेन्सीहरूको सहयोगमा तयार पारिएको)

सिस्ने अनलाइन

सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।