गणेश ओली

नेपालको राजनीति आज एउटा महत्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ । हामीसँग लोकतन्त्र छ, संविधान छ, निर्वाचन हुन्छ, राजनीतिक दलहरू छन् । तर प्रश्न अझै बाँकी छ—के हाम्रो लोकतन्त्रले नागरिकको जीवनमा अपेक्षित परिवर्तन ल्याउन सकेको छ ?

मेरो बुझाइमा आजको नेपालको मुख्य समस्या विचारको अभाव मात्र होइन, विचार र व्यवहारबीचको दूरी हो । हामी लोकतन्त्रको कुरा गर्छौँ, तर आफ्नै दलभित्र असहमति सहन सक्दैनौँ । सामाजिक न्यायको कुरा गर्छौँ, तर अवसर र स्रोतमा समान पहुँच सुनिश्चित गर्न सक्दैनौँ । समृद्धिको कुरा गर्छौँ, तर उत्पादन, रोजगारी र उद्यमलाई प्राथमिकता दिन सक्दैनौँ । परिवर्तनको नारा दिन्छौँ, तर पुरानै सोच, शैली र राजनीतिक संस्कार बोकेर हिँडिरहेका छौँ ।

त्यसैले अब नेपाललाई केवल सरकार परिवर्तन होइन, राजनीतिक सोच, राज्य सञ्चालनको शैली र सामाजिक सम्बन्धमै रूपान्तरण आवश्यक छ ।

विचारलाई पूजा होइन, प्रयोग गर्नुपर्छ

मार्क्सलाई पढ्नु भनेको कम्युनिस्ट बन्नु होइन । गान्धीलाई पढ्नु भनेको गान्धीवादी बन्नैपर्छ भन्ने होइन । बीपी कोइराला वा अन्य राजनीतिक चिन्तकलाई पढ्नु भनेको उनीहरूको सम्पूर्ण विचार जस्ताको तस्तै स्वीकार गर्नु पनि होइन । महत्वपूर्ण कुरा के हो भने उनीहरूले उठाएका प्रश्नलाई आजको नेपाली समाजमा कसरी बुझ्ने ?

मार्क्सले वर्ग, श्रम, पुँजी र आर्थिक असमानताको प्रश्न उठाए । मार्क्सबाट आर्थिक असमानताको प्रश्न लिऔँ । गान्धीबाट नैतिकता र अहिंसा लिऔँ । बीपीबाट लोकतन्त्र र समाजवादको नेपाली सम्बन्ध लिऔँ । तर यी सबैलाई २१औँ शताब्दीको नेपालको आवश्यकता, प्रविधि, उद्यम, निजी क्षेत्र, श्रम बजार, विश्व अर्थतन्त्र र नयाँ पुस्ताको आकांक्षासँग जोडौँ ।

हामीलाई यस्तो समाजवाद चाहिन्छ, जसले उद्यमीलाई शत्रु देख्दैन, तर श्रमिकलाई पनि बजारको दास बन्न दिँदैन ।

हामीलाई यस्तो लोकतन्त्र चाहिन्छ, जसले चुनावलाई मात्र लोकतन्त्र ठान्दैन । संस्था, विधिको शासन, नागरिक स्वतन्त्रता, जवाफदेहिता र असहमतिलाई पनि लोकतन्त्रको आधार मान्छ ।

हामीलाई यस्तो विकास चाहिन्छ, जसमा सडक र पुल मात्र होइन, मानिसको चेतना, सीप, स्वास्थ्य, शिक्षा र आत्मसम्मान पनि विकासका मापदण्ड बनून् ।

नैतिकताबिना राजनीति अधुरो हुन्छ

राजनीतिको अन्तिम उद्देश्य सत्ता प्राप्त गर्नु मात्र होइन । सत्ता नागरिकको जीवन सुधार्ने माध्यम हो । राजनीतिमा नैतिकता हरायो भने लोकतन्त्र चुनावमा सीमित हुन्छ । जनताको मत लिएर सत्तामा पुग्ने, तर सार्वजनिक स्रोतलाई निजी स्वार्थमा प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिले लोकतन्त्रप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउँछ ।

हामीलाई यस्तो राजनीति चाहिन्छ, जहाँ सार्वजनिक पदलाई अवसर होइन, जिम्मेवारी मानियोस् ।

नेता सरल जीवन बाँच्न सक्छ कि सक्दैन ? आफ्नो सम्पत्तिबारे पारदर्शी हुन सक्छ कि सक्दैन ? आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न सक्छ कि सक्दैन ? आफ्ना निकट व्यक्तिमाथि पनि कानुन लागू गर्न सक्छ कि सक्दैन ? यी प्रश्नको उत्तरबाट राजनीतिक नैतिकता मापन हुन्छ ।

सामाजिक न्याय भनेको केवल आरक्षण होइन

नेपालमा सामाजिक न्यायको प्रश्न अझै गम्भीर छ । दलितले सम्मान र समान अवसर खोजिरहेको छ । महिलाले निर्णय प्रक्रियामा वास्तविक सहभागिता खोजिरहेकी छन् । जनजातिले आफ्नो पहिचान र अधिकार खोजिरहेका छन् । मधेशले समान अपनत्व र राज्यमा न्यायपूर्ण प्रतिनिधित्व खोजिरहेको छ । कर्णालीले विकासको समान अवसर खोजिरहेको छ । गरिब नागरिकले राज्यबाट न्यूनतम सम्मान र सुरक्षा खोजिरहेको छ ।

यी सबै प्रश्न अलग–अलग देखिए पनि मूल प्रश्न एउटै हो—राज्यले सबै नागरिकलाई समान अवसर र समान सम्मान दिएको छ कि छैन ?

त्यसैले सामाजिक न्याय भनेको पद बाँड्ने कुरा मात्र होइन । यो शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, भूमि, उत्पादन, प्रतिनिधित्व, सम्मान र राज्यका अवसरमा समान पहुँचको प्रश्न हो । मधेश, कर्णाली र सीमान्तकृत समुदायलाई विकासको मूलधारमा ल्याउनुपर्छ ।

नेपालको विकास काठमाडौंकेन्द्रित सोचबाट मात्र सम्भव हुँदैन । मधेश केवल भूगोल होइन । कर्णाली केवल पिछडिएको भूगोल होइन । हिमाल, पहाड र तराई केवल भौगोलिक विभाजन होइनन् । यी सबै नेपालको समग्र शक्ति हुन् ।

मधेशको पीडा राष्ट्रिय प्रश्न हो । कर्णालीको गरिबी राष्ट्रिय प्रश्न हो । दलितमाथिको विभेद राष्ट्रिय प्रश्न हो । महिलाको असमानता राष्ट्रिय प्रश्न हो । युवाको विदेश पलायन राष्ट्रिय प्रश्न हो ।

जुन नागरिक पछाडि परेको छ, उसको समस्या नै राज्यको प्राथमिक समस्या बन्नुपर्छ ।

राष्ट्रवादको अर्थ केवल सीमा र भूगोलको रक्षा होइन । राष्ट्रवादको वास्तविक अर्थ नागरिकले आफ्नो देशमा सम्मान, अवसर र भविष्य देख्न सक्नु हो ।

युवालाई भाषण होइन, भविष्य चाहिएको छ

आजको नेपालका युवालाई राजनीतिक दलका झण्डा मात्र होइन, आफ्नै जीवन निर्माण गर्ने अवसर चाहिएको छ । युवालाई रोजगारी चाहिएको छ । उद्यम गर्ने वातावरण चाहिएको छ । गुणस्तरीय शिक्षा चाहिएको छ । सीप र प्रविधिसँग जोडिने अवसर चाहिएको छ । राजनीतिमा आफ्नो भूमिका खोज्ने ठाउँ चाहिएको छ । युवालाई चुनावका बेला सम्झिने र त्यसपछि बिर्सिने राजनीतिक संस्कार अब बदलिनुपर्छ ।

देशमा अवसर नदेखेपछि युवा विदेश जान्छ । त्यसलाई केवल युवाको कमजोरी भनेर बुझ्नु गलत हुन्छ । यो राज्यको आर्थिक र राजनीतिक व्यवस्थाको पनि परिणाम हो । हामीले यस्तो नेपाल निर्माण गर्नुपर्छ, जहाँ विदेश जानु बाध्यता होइन, विकल्प बनोस् ।

लोकतन्त्रको सुन्दरता असहमतिमा छ

लोकतन्त्रको अर्थ सबैले एउटै कुरा मान्नु होइन । लोकतन्त्रको अर्थ फरक विचार राख्ने अधिकार हो ।

सरकारलाई प्रश्न गर्न पाइन्छ । आफ्नै पार्टीलाई प्रश्न गर्न पाइन्छ । नेतालाई प्रश्न गर्न पाइन्छ । बहुमतसँग असहमत हुन पाइन्छ । असहमति लोकतन्त्रको कमजोरी होइन, शक्ति हो ।

तर हाम्रो राजनीतिक संस्कारमा आलोचनालाई शत्रुता ठान्ने प्रवृत्ति छ । आफ्नो पक्षको गल्तीलाई पनि बचाउने र विपक्षीको सही कुरालाई पनि अस्वीकार गर्ने प्रवृत्तिले राजनीति कमजोर बनाउँछ ।

हामीले अब यस्तो राजनीतिक संस्कार निर्माण गर्नुपर्छ, जहाँ व्यक्ति होइन, विचारमाथि बहस होस्; गाली होइन, तर्क होस्; विरोध होइन, वैकल्पिक प्रस्ताव होस् ।

नयाँ नेपालका लागि नयाँ वैचारिक संश्लेषण

आज नेपाललाई न पुरानो विचारको अन्धअनुकरण चाहिएको छ, न सबै पुराना विचारलाई अस्वीकार गर्ने उत्ताउलो आधुनिकता । हामीलाई उपयोगी विचारको नयाँ संश्लेषण चाहिएको छ—आर्थिक समानताका लागि सामाजिक न्याय, समृद्धिका लागि उद्यम र उत्पादन, लोकतन्त्रका लागि विधिको शासन, राज्यका लागि जवाफदेहिता, समाजका लागि समावेशिता, राजनीतिका लागि नैतिकता र भविष्यका लागि विज्ञान तथा प्रविधि ।

हामी यस्तो अर्थव्यवस्था चाहन्छौँ, जहाँ निजी उद्यम फस्टाओस्, तर श्रमिक शोषित नहोस् । राज्यले सामाजिक सुरक्षा सुनिश्चित गरोस्, तर नागरिकलाई राज्यमा निर्भर बनाउने होइन, सक्षम बनाउने नीति बनाओस् । हामी यस्तो लोकतन्त्र चाहन्छौँ, जहाँ चुनाव मात्र होइन, संस्था, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र नागरिक स्वतन्त्रता पनि बलियो होस् ।

अब परिवर्तनको बीउ बदल्नुपर्छ

हामीले परिणाम बदल्न चाहन्छौँ भने पहिले बीउ बदल्नुपर्छ । राजनीतिको बीउ गलत छ भने शासनको फल राम्रो आउँदैन । सोच गलत छ भने नीति राम्रो बन्दैन । चरित्र कमजोर छ भने संस्था बलियो हुँदैन । नेतृत्व स्वार्थी छ भने राज्य जनमुखी बन्न सक्दैन ।

त्यसैले नेपालको परिवर्तन केवल नयाँ अनुहार ल्याएर हुँदैन । नयाँ सोच, नयाँ राजनीतिक संस्कार, नयाँ नीति र नयाँ कार्यशैली आवश्यक छ ।

मेरो विश्वास छ—नेपालको भविष्य कुनै एक नेता, एक पार्टी वा एक विचारधाराको हातमा मात्र छैन । यसको भविष्य सचेत नागरिक, जिम्मेवार राजनीति र जवाफदेही राज्य निर्माण गर्न सक्ने हाम्रो सामूहिक क्षमतामा निर्भर छ ।

हामीले अब प्रश्न गर्नुपर्छ—कस्तो नेपाल बनाउने ? कसका लागि बनाउने ? कसरी बनाउने ?

मेरो उत्तर स्पष्ट छ—

यस्तो नेपाल, जहाँ नागरिकको हैसियत नेताको नजिकपनले होइन, संविधान र कानुनले निर्धारण गरोस् ।

यस्तो नेपाल, जहाँ जन्म, जात, भूगोल, लिंग वा आर्थिक अवस्थाले अवसर निर्धारण नगरोस् ।

यस्तो नेपाल, जहाँ युवा भविष्य खोज्न विदेशिन बाध्य नहोस् ।

यस्तो नेपाल, जहाँ राजनीति पेसा होइन, सार्वजनिक सेवा बनोस् ।

यस्तो नेपाल, जहाँ असहमत हुने नागरिकलाई शत्रु होइन, लोकतन्त्रको साझेदार मानियोस् ।

र यस्तो नेपाल, जहाँ समृद्धि केही व्यक्तिको हातमा होइन, सबै नागरिकको जीवनमा अनुभूति हुने परिवर्तन बनोस् ।

यही नै आजको नेपालको आवश्यकता हो—विचारमा स्वतन्त्रता, राजनीतिमा नैतिकता, समाजमा न्याय, राज्यमा जवाफदेहिता र विकासमा सबैको सहभागिता ।

अब केवल व्यवस्था परिवर्तनको कुरा गरेर पुग्दैन । हामीले राजनीतिक संस्कार परिवर्तन गर्नुपर्छ । राज्य सञ्चालनको शैली परिवर्तन गर्नुपर्छ । र अन्ततः नागरिकको जीवन परिवर्तन गर्नुपर्छ ।

सिस्ने अनलाइन

सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।