झौ शुचुन
हालैका दुईवटा शीर्ष समाचारहरूले अभिभावकत्व (लालनपालन) र पारिवारिक शिक्षाका बारेमा एक परिचित बहसलाई फेरि ब्युँताइदिएका छन्। जुन १५ मा, संयुक्त अधिराज्य (यूके) ले १६ वर्षभन्दा मुनिका बालबालिकाहरूका लागि विभिन्न सामाजिक सञ्जाल एपहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाउने घोषणा गर्दै यस कदमको उद्देश्य “बालबालिकालाई उनीहरूको बाल्यकाल फिर्ता दिनु” रहेको बताएको छ।
यसअघि महिनाको सुरुतिर, एनभिडिया (Nvidia) का सीईओ जेन्सेन हुआङले ठट्टा गर्दै भन्नुभएको थियो, “यदि तपाईं एसियाली आमाबाबुद्वारा हुर्किनुभएको हो भने, तपाईंलाई जीवनभरका लागि थेरापी (मनोवैज्ञानिक उपचार) को आवश्यकता पर्दछ।”
एकसाथ हेर्दा, यी अन्यथा असम्बन्धित भनाइहरूले एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गर्छन्: आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को युगमा, विशेष गरी एसियामा, पारिवारिक शिक्षाले कस्ता चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ?
आजका बालबालिकाहरू यस्तो संसारमा हुर्किरहेका छन् जहाँ “प्रविधिले जीवनको हरेक क्षेत्रमा आक्रमण गरेको छ” भन्ने यूकेको निष्कर्षले सबैभन्दा कान्छो पुस्तालाई आकार दिइरहेको वातावरणलाई दुरुस्तै चित्रण गर्दछ।
हुआङको आत्म-व्यङ्ग्यात्मक टिप्पणीले एसियाली-विशेष गरी चिनियाँ-लालनपालनको शैलीमाथि चर्को बहस छेड्यो। सधैँझैँ, यसमा मानिसहरूका विचारहरू स्पष्ट रूपमा विभाजित देखिए।
एसियाली लालनपालन: दबाब र दृढताको दोहोरो पाटो
तर हुआङको यो विचार आफैँमा दुईपक्षीय थियो। केही मानिसहरूले चित्रण गरेजस्तो यो केवल एसियाली अभिभावकत्वको आलोचना मात्र थिएन।
आफू जीवनभर आलोचित भइरहेको कुरामा ठट्टा गर्दै—जसले पूर्वी एसियाली आमाबाबुको आफ्ना बालबालिकाहरू जतिसुकै राम्रो भए पनि ‘अझै पुगेको छैन’ भन्ने प्रवृत्तितर्फ संकेत गर्छ—उनले त्यही लालनपालनले आफूलाई थप बलियो र जुझारु बनाएको श्रेय पनि दिए। उनको विचारमा, एसियाली बालबालिकाहरू प्रायः वयस्क हुँदा असाधारण रूपमा लचिलो र संकट झेल्न सक्ने (resilient) बन्दछन्।
एसियाली शैलीको अभिभावकत्व वा पारिवारिक शिक्षाको बारेमा हुने कुनै पनि बहस सरलीकृत प्रशंसा वा दोषारोपणभन्दा माथि उठ्नुपर्छ। चीनकै उदाहरण लिऔँ। यो अकाट्य छ कि धेरै परिवारहरूले भावनात्मक सञ्चारमा कमी राख्दै उच्च मापदण्डहरू थोपर्ने गर्छन्, जसले गर्दा केही बालबालिकाहरूमा मानसिक खतहरू बस्न पुग्छन्।
तैपनि, चिनियाँ परिवारहरूले लगभग विश्वव्यापी रूपमै शिक्षालाई बच्चाको विकासको केन्द्रविन्दु मान्छन् र प्रतिस्पर्धात्मक लाभ सुरक्षित गर्ने माध्यमका रूपमा गणित र भाषा जस्ता आधारभूत सीपहरूमा जोड दिन्छन्। यो कठोरता र सन्तुलित दबाबले दृढता र ऊर्जा पैदा गर्न सक्छ, जुन विश्वव्यापी रूपमा पूर्वी एसियाली विद्यार्थीहरूको निरन्तर उत्कृष्ट शैक्षिक प्रदर्शनको पछाडिको एउटा सम्भावित कारक हो।
सांस्कृतिक पृष्ठभूमि र त्यागको विरासत
यो पालनपोषण शैलीको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सन्दर्भहरू छन्। कन्फ्युसियसका परम्पराहरूमा जरा गाडिएको र राष्ट्रिय मनोविज्ञानमा समाहित भएको यो मूल्य मान्यता “हीरालाई चम्काउन पहिले ख्याउनुपर्छ” भन्ने विश्वासमा आधारित छ। यो कठिनाइहरूले आकार दिएको आमाबाबुको मानसिकताको ऐना पनि हो।
सामाजिक उथलपुथल र अभावको सामना गरेका पुस्ताहरूले आफ्ना बालबालिकाको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नुलाई नै आफ्नो जीवनको मुख्य उद्देश्य बनाए। तिनीहरू विरलै आफ्नो स्नेह शब्दमा व्यक्त गर्छन् र त्याग मार्फत आफ्नो माया प्रकट गर्छन्, आफ्ना बालबालिकाको शिक्षामा आफ्नो सबैथोक लगानी गर्छन्। दशकौँदेखि चिनियाँ आमाबाबुको यो नै मुख्य विशेषता रहँदै आएको छ।
एआई (AI) युगको प्रवेश र परम्परागत मोडेलको सीमा
स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्दा, एसियाली शैलीको अभिभावकत्वलाई पूर्ण रूपमा खारेज गरिनु हुँदैन। तर उदय भइरहेको एआई युगले अन्य ठाउँको तुलनामा यहाँ थप गम्भीर चुनौतीहरू खडा गर्न सक्छ भन्ने तथ्यलाई पनि हामीले नजरअन्दाज गर्न सक्दैनौँ।
एआईले बालबालिकाको सिकाइ र विकासको तरिकालाई पुन: आकार दिइरहँदा, परम्परागत मोडेलहरूका सीमाहरू बढ्दो रूपमा स्पष्ट हुँदै गइरहेका छन्। प्रविधिमाथिको अत्यधिक निर्भरतादेखि लिएर भावनात्मक अलगावसम्मका एआईसँग जोडिएका समस्याहरू पूर्वी एसियाली समाजहरूमा अझ बढ्न सक्छन्, जसले यस विषयमा मौलिक पुनर्विचार गर्न बाध्य तुल्याउँछ।
उदाहरणका लागि, यदि परम्परागत पूर्वी एसियाली पारिवारिक शिक्षाले क्षमताको तुलनामा ज्ञान (घोक्ने कुरा) मा मात्रै धैरे जोड दिन्छ भने, यसलाई सच्याउनु तत्काल आवश्यक भइसकेको छ। एआईले दोहोरिने र स्मरणशक्तिमा आधारित कार्यहरू आफैँ गर्न थालेपछि, मानवीय क्षमताहरू-सिर्जनशीलता, कल्पनाशिलता र अन्तरव्यक्तिगत सीपहरू-सर्वोपरि बन्छन्।
अङ्क वा ग्रेडले अल्पकालीन नतिजाहरू निर्धारण गर्न सक्छ, तर मानसिकताले जीवनभरको मार्गचित्र तय गर्छ। आमाबाबुहरू प्राप्ताङ्कप्रतिको आफ्नो हठबाट बाहिर निस्कनै पर्छ र बालबालिकालाई नयाँ कुराहरू अन्वेषण गर्न प्रोत्साहित गर्नका लागि समग्र विकास, नैतिक धरातल, नवीन सोच र आलोचनात्मक जिज्ञासालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
त्यसैगरी, एआईको उदयले च्याटबोटहरू लगायतका डिजिटल साथमा बालबालिकाको निर्भरता बढाउने जोखिम निम्त्याउँछ-जुन यूकेको सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्ध पछाडिको एउटा सम्भावित कारण हुन सक्छ। आमाबाबु र बच्चाबीचको सीमित कुराकानीका लागि पहिले नै आलोचित भइसकेका संस्कृतिहरूमा यो जोखिम अझ तीव्र बन्छ। लालनपालनको जिम्मेवारी एआईलाई सुम्पने प्रलोभनले अझ गम्भीर सतर्कताको माग गर्दछ।
नीतिगत रूपान्तरण र नयाँ पुस्ताको सोच
घर जीवनको पहिलो पाठशाला हो र आमाबाबु बच्चाको पहिलो शिक्षक हुन्। चीनमा पारिवारिक शिक्षा व्यक्तिगत मामिलाबाट हटेर राष्ट्रिय प्राथमिकताको विषय बनेको छ।
सन् १९९६ को पारिवारिक शिक्षाका लागि पहिलो पञ्चवर्षीय योजना र २०१० को राष्ट्रिय पारिवारिक शिक्षा दिशानिर्देशदेखि लिएर २०२१ मा लागू भएको पारिवारिक शिक्षा प्रवर्द्धन कानुनसम्म आइपुग्दा, चीनको दृष्टिकोण क्रमशः व्यवस्थित र संस्थागत बन्दै गएको छ।
उत्साहजनक कुरा के छ भने, जेन जी (Gen Z) र मिलनियलहरू (युवा पुस्ता) आमाबाबु बन्दै जाँदा र सामाजिक मान्यताहरू बदलिँदै जाँदा, परम्परागत पुरातन शैली पनि परिवर्तन हुँदैछ। धेरैले यसलाई पुस्तान्तरण जन्य मानसिक चोटहरूको चक्रलाई तोड्न र स्वस्थ पारिवारिक सम्बन्धहरू निर्माण गर्न गरिएको सचेत प्रयासका रूपमा हेर्छन्। पुराना र नयाँ मानसिकताहरू बीचको टकराव केही समयसम्म जारी रहन सक्छ, तर पारिवारिक शिक्षाको नयाँ युग निस्सन्देह सुरु भइसकेको छ।
लेखक ‘चाइना वाच इन्स्टिच्युट’ का मुख्य अनुसन्धानकर्ता हुनुहुन्छ।
स्रोतः चाइना डेली
सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।
