श्रवण कुमार यादव
वर्तमान अवस्थामा नेपालका अधिकांश स्थानीय तहहरूमा विद्यालय शिक्षा सुधार गर्ने उद्देश्यले स्थानीय पाठ्यक्रमलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति बढ्दो रूपमा देखिएको छ। स्थानीय भाषा, संस्कृति, इतिहास र सामाजिक पहिचानलाई संरक्षण गर्ने लक्ष्यसहित धेरै पालिकाहरूले आफ्नै पाठ्यक्रम तयार गरी विद्यालयमा लागू गर्ने क्रम तीव्र बनेको छ। तर यही बीचमा अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न पनि उठिरहेको छ, के आजको डिजिटल युगमा विद्यार्थीलाई भविष्यसँग जोड्ने कम्प्युटर शिक्षा पर्याप्त रूपमा प्राथमिकतामा परेको छ त?
शिक्षा क्षेत्रका सरोकारवालाहरूका अनुसार स्थानीय पाठ्यक्रमले विद्यार्थीलाई आफ्नो समाज र परिवेशबारे बुझ्न मद्दत गर्छ, तर विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धामा अघि बढ्नका लागि डिजिटल सीप र कम्प्युटर ज्ञान पनि उत्तिकै आवश्यक छ। प्रविधि तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको वर्तमान अवस्थामा कम्प्युटर शिक्षा केवल एउटा विषय मात्र नभई भविष्यका अवसरहरू खोल्ने महत्वपूर्ण साधनका रूपमा हेरिन थालेको छ। त्यसैले शिक्षा प्रणालीमा स्थानीय पहिचानको संरक्षणसँगै प्रविधिमैत्री शिक्षालाई पनि सन्तुलित रूपमा समावेश गर्नुपर्ने आवश्यकता बढ्दै गएको देखिन्छ।
शिक्षा गतिशील प्रक्रिया हो, जसले समय र समाजको आवश्यकता अनुसार आफ्नो रूप परिवर्तन गर्छ। २१औँ शताब्दीको शिक्षा: प्रविधि र पहिचानको सन्तुलन
शिक्षा मानव विकासको मेरुदण्ड हो र २१औँ शताब्दीको प्रारम्भसँगै विश्व ‘ग्लोबल भिलेज’मा परिणत भएको छ। यस्तो अवस्थामा नेपाल जस्तो भौगोलिक र सांस्कृतिक विविधता भएको देशका लागि शिक्षाको मोडेल कस्तो हुनुपर्छ भन्ने बहस पेचिलो बनेको छ।
एकातिर सूचना प्रविधिको महासागर छ, जहाँ कम्प्युटर बिनाको जीवन कल्पना गर्न सकिँदैन, भने अर्कोतिर हाम्रो मौलिकता, भाषा र संस्कार छ, जो हराउँदै गएमा हाम्रो अस्तित्व नै सङ्कटमा पर्छ। त्यसैले, आधुनिक शिक्षाले कम्प्युटरको ‘ग्लोबल’ पहुँच र स्थानीय पाठ्यक्रमको ‘लोकल’ पहिचानलाई सँगै लैजानु अनिवार्य छ। आजको युगमा विद्यार्थीलाई कस्तो शिक्षा दिने भन्ने प्रश्नमा दुईवटा महत्वपूर्ण धारहरू देखा पर्छन्: एउटा प्रविधिमा आधारित ‘कम्प्युटर शिक्षा’ र अर्को आफ्नो माटोसँग जोडिएको ‘स्थानीय पाठ्यक्रम’।
कम्प्युटर र सूचना प्रविधि आजको युगको आधारभूत आवश्यकता हो। यसले विद्यार्थीलाई विश्वव्यापी बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न योग्य बनाउँछ। इन्टरनेटको माध्यमबाट घरमै बसेर विश्वभरको ज्ञान हासिल गर्न सकिन्छ। २१औँ शताब्दीका सीपहरू जस्तै—डिजिटल साक्षरता, समस्या समाधान र नवप्रवर्तनका लागि कम्प्युटर शिक्षा अनिवार्य छ। यसले विद्यार्थीलाई ‘ग्लोबल’ नागरिक बनाउँछ।
प्रविधिको दौडमा कतै हामीले आफ्नो जरा त बिर्सिरहेका छैनौँ? यहाँ स्थानीय पाठ्यक्रमको भूमिका आउँछ। स्थानीय पाठ्यक्रमले विद्यार्थीलाई आफ्नो भूगोल, इतिहास, संस्कृति, भाषा र स्थानीय पेशाका बारेमा जानकारी दिन्छ। यसले गर्दा विद्यार्थीमा आफ्नो समुदायप्रति गर्व र जिम्मेवारीको भावना विकास हुन्छ। शिक्षा केवल जागिर खानका लागि मात्र नभई आफ्नो समाज बुझ्न र सुधार्नका लागि पनि हो भन्ने कुरा स्थानीय पाठ्यक्रमले सिकाउँछ।
२१औँ शताब्दीको शिक्षामा ‘कम्प्युटर कि स्थानीय पाठ्यक्रम’ भन्ने बहस भन्दा पनि यी दुवैलाई कसरी सँगै लैजाने भन्ने कुरा महत्वपूर्ण छ। हामीले हाम्रा विद्यार्थीलाई यस्तो शिक्षा दिनुपर्छ जसले उनीहरूलाई ‘ग्लोबल’ र ‘लोकल’ दुवै ज्ञान प्रदान गरोस्। प्रविधिलाई साधनको रूपमा प्रयोग गरेर स्थानीय ज्ञानको प्रचार–प्रसार गर्नु नै आजको आवश्यकता हो। उदाहरणका लागि, स्थानीय कृषि प्रणाली वा जडिबुटीको ज्ञानलाई कम्प्युटरको माध्यमबाट विश्व बजारमा पुर्याउन सकिन्छ।
अन्त्यमा, कम्प्युटरले हामीलाई पखेटा दिन्छ भने स्थानीय पाठ्यक्रमले हाम्रो जरा बलियो बनाउँछ। उड्नका लागि पखेटा र बाँच्नका लागि जरा दुवै आवश्यक छ। त्यसैले, प्रविधिमा दक्ष र आफ्नो संस्कृतिमा गौरव गर्ने नागरिक तयार पार्नु नै २१औँ शताब्दीको वास्तविक शिक्षा हो।
सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो।
