विल मोर्टेन्सन
युवा पुस्ताले निर्णायक राजनीतिक परिवर्तन ल्याउने घटना नयाँ होइन। २०११ र २०१२ मा अरब स्प्रिङको क्रममा धेरै ठूला प्रदर्शनहरू युवाहरूले नेतृत्व गरेका थिए वा कम्तीमा व्यापक रूपमा सहभागी भएका थिए। भर्खरै, युवा मतदाताहरूले बोत्स्वानामा स्वतन्त्रतापछि शासन गर्ने दल हटाउन मद्दत गरे र दक्षिण अफ्रिकाको अफ्रिकी नेशनल कांग्रेसको मत प्रतिशत अपार्थेडको अन्त्यदेखि पहिलो पटक ५० प्रतिशतभन्दा तल झर्यो। बंगलादेशमा पनि २०२४ जुलाईमा युवा प्रदर्शनकारीहरूले तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेख हसीनाको सरकार हटाए।

तर, यस पृष्ठभूमि सँगै पनि, गत वर्षको Gen Z आन्दोलनको विश्वव्यापी स्तर र प्रभाव अभूतपूर्व छ। केन्यामा, मूल्य वृद्धिद्वारा उत्पन्न असन्तुष्टि, युवा बेरोजगारी, र भ्रष्टाचारविरुद्ध विरोध सुरु भयो, जसले नयाँ कर वृद्धि घोषणापछि थप प्रदर्शनलाई जन्म दियो। इन्डोनेसियामा, युवाहरू सांसदहरूको उच्च भत्ता र सरकारी विद्यालय भोजन कार्यक्रममार्फत फैलिएको व्यापक खाना विषाक्तता विरुद्ध प्रदर्शन गर्दै आएका छन्। फिलिपिन्समा, बाढी राहत कोषको गलत वितरणले सुरु गरेको सार्वजनिक प्रदर्शनहरू सेप्टेम्बरमा सुरु भए।

नेपालमा, सामाजिक मिडियामा सरकारले लगाएको प्रतिबन्धप्रति आक्रोशित भएर युवाहरूले सेप्टेम्बर ९ मा संसद भवन जलाए र कार्यरत सरकार हटाए। त्यही महिनामा, पेरुवियन युवाहरूले बढ्दो अपराध र भ्रष्टाचारविरुद्ध प्रदर्शन गर्दै सरकार सुधारको चर्चा सुरु गरे। मोरोक्कोको “Gen Z 212” आन्दोलन (देशको अन्तर्राष्ट्रिय डायल कोडको नाममा) सरकारले २०३० विश्वकप तयारीमा लगानी गरेको पैसाले जनसेवामा नगएकोमा आफ्नो असन्तोष व्यक्त गर्न सडकमा उत्रियो। गत महिना मात्र, मेडागास्करमा पानी र बिजुलीको समस्या कारण निराश युवाहरूले प्रदर्शन गरे, जसले राष्ट्रपतिको निर्वासन र सैनिक नेतृत्वमा सरकार सुधारमा प्रेरित गर्यो।

यी सातै देशमा सार्वजनिक असन्तुष्टिका मूल कारणहरू फरक छन्, त्यस्तै देशहरूको राजनीतिक सन्दर्भ र युवा-नेतृत्ववाला आन्दोलनको अन्तिम परिणाम पनि फरक छन्। यद्यपि, यी सात देश मात्र होइन, पछिल्ला केही वर्षमा विश्वका अन्य देशहरू जस्तै सर्बिया र दक्षिण कोरियामा पनि युवाहरूको नेतृत्वमा व्यापक प्रदर्शन भएको छ।

गत वर्षका Gen Z आन्दोलनलाई विश्लेषण गर्न लायक छ किनभने यी आन्दोलन एक आपसमा प्रभावकारी छन् र सबै युवाहरूले प्रविधि प्रयोग गरी संगठन गर्न सक्ने क्षमता राख्दछन्। स्वतन्त्रता र समृद्धि सूचकांकले देखाए अनुसार, अन्य व्यापक समानताहरू छन् जसको थप विश्लेषण गर्न आवश्यक छ।

यदि मानिसहरू प्रायः आफ्नो अवस्था छिमेकी देशका आफ्ना समकक्षीसँग तुलना गर्न मन पराउँछन् भने, तथ्याङ्कले देखाउँछ कि विरोधका लागि परिस्थिति ठूलो मात्रामा राजनीतिक अभिव्यक्तिको उच्च स्तरको कदर र आय स्तर, स्वास्थ्य स्तर वा शिक्षाको गुणस्तरमा सापेक्ष कमीकमजोरीप्रति असन्तुष्टिले निर्धारण गर्न सक्छ।

अन्ततः, र महत्वपूर्ण रूपमा, यी देशहरूमा युवाहरूको जनसंख्या उल्लेखनीय रूपमा उच्च छ। यी सातै देशमा, माध्य उमेर विश्व माध्य उमेरभन्दा कम छ र १५–२४ वर्षको उमेर समूहको प्रतिशत विश्व औसतभन्दा बढी छ।

त्यसैले तथ्याङ्कले देखाउँछ कि यी सबै देशमा धेरै युवाहरू छन् जसले लोकतान्त्रिक अधिकारको ज्ञान राख्छन्, सरकारको जवाफदेहीताप्रति अपेक्षा राख्छन्, र सरकारी सेवा प्रदान नगर्नु सम्बन्धी वैध गुनासोहरू राख्छन्।

उनीहरूमा पहिलेका युवा आन्दोलनहरूले सृजना गरेको परिवर्तन ल्याउने क्षमतामा बढ्दो आत्मविश्वास र प्रविधिसँग पहुँच, जसले सजिलै सञ्चार र संगठन गर्न अनुमति दिन्छ, र यसले हालै महिनाहरूमा विश्वव्यापी रूपमा जोडिएको युवा आन्दोलनलाई जन्म दिएको छ।

सकारात्मक परिवर्तनको शक्ति, वा अस्थायी विघटन?

किन यी युवा‑नेतृत्ववाला आन्दोलनहरू भइरहेका छन् भन्ने व्याख्या खोज्ने प्रयास महत्त्वपूर्ण भए पनि, तिनको प्रभाव मूल्याङ्कन गर्नु अझ महत्वपूर्ण छ। ती सात देशमध्ये जहाँ विरोध भएको छ वा मोरोक्को र पेरुका मामलामा अझै भइरहेको छ, दुई देशले पूर्ण शासन परिवर्तन अनुभव गरेका छन्।

जो देशहरूले शासन वा नेतृत्व परिवर्तन अनुभव गरेका छैनन्, ती देशमा Gen Z विरोधको प्रभाव मिश्रित देखिन्छ। केन्यामा, विरोधकर्ताहरूले राष्ट्रपति विलियम रुटोलाई विवादास्पद कर विधेयक फिर्ता गर्न राजी गराए, तर धेरैले चाहेको प्रणालीगत परिवर्तन ल्याउन असफल भए। मोरोक्को सरकारले विरोधको जवाफस्वरूप स्वास्थ्य र शिक्षा खर्च बढाउने वचन दिएको छ, तर विरोधकर्ताहरू असन्तुष्ट छन्।

यदि अरब स्प्रिङ र गत वर्षको बंगलादेश क्रान्तिको अनुभव कुनै संकेत हो भने, युवाहरूको माध्यमबाट बढी जवाफदेही लोकतन्त्र स्थापना गर्नु अत्यन्त चुनौतीपूर्ण हुनेछ। हालका युवा आन्दोलनहरूले साँच्चिकै प्रणालीगत परिवर्तन ल्याउनेछन् कि भनेर भन्न अझै धेरै समय लाग्नेछ, तर इतिहासको परम्परा तोड्नका लागि युवाहरूले आफ्नो विशाल संगठित प्रयासलाई निरन्तरता दिन आवश्यक हुनेछ।

अब के हुने?

Gen Z आन्दोलनको प्रभावहरू देखा पर्न थालेसँगै दुई महत्वपूर्ण प्रश्नहरू विचार गर्नुपर्ने हुन्छ।

पहिलो, के युवा आफ्ना संख्या र संगठनात्मक शक्तिको उपयोग गरी सरकारलाई दीर्घकालीन रूपमा बढी लोकतान्त्रिक, बढी जवाफदेही र कम भ्रष्ट बनाउन सक्छन्?

यसको उत्तर हो कि हो वा होइन भन्ने कुरा समयले मात्रै देखाउनेछ।

दोस्रो प्रश्न शायद अझ रोचक छ: Gen Z आन्दोलन भएका देशहरूको विशेषताहरूको आधारमा, भविष्यमा कुन देशमा आन्दोलन हुन सक्छ भनेर पूर्वानुमान गर्न सकिन्छ कि?

ठ्याक्कै पूर्वानुमान असम्भव भए पनि, माथि उल्लेखित सात देशजस्ता विशेषताहरू भएका देशहरूको संख्या सीमित छ। उदाहरणका लागि, होन्डुरसमा युवाहरूको जनसंख्या उच्च छ, राजनीतिक अधिकारको क्षेत्रमा क्षेत्रीय औसतभन्दा धेरै राम्रो अंक प्राप्त गरेको छ, र आय र शिक्षा क्षेत्रमा क्षेत्रीय औसतभन्दा कम अंक छ। कोटे डि आइभोरमा पनि युवाहरूको जनसंख्या उच्च छ, सब-सहारन अफ्रिकाको औसतभन्दा राजनीतिक अधिकारमा बढी स्कोर छ, र स्वास्थ्य र असमानतामा क्षेत्रीय औसतभन्दा कम स्कोर छ। यी देशहरूको सरकारलाई व्यापक रूपमा भ्रष्टाचार वा युवा सेवामा असफलको दोषमा ठहराइयो भने, युवाहरू विश्वका अन्य युवाहरूले देखाएको उदाहरण अनुसरण गर्न सक्छन्। कोटे डि आइभोरमा, गत महिना सम्पन्न राष्ट्रपतीय चुनावको परिणामप्रति प्रारम्भिक असन्तुष्टिले लामो समयको अस्थिरता उत्पन्न गर्न सक्छ।

सामान्य रूपमा, तथ्याङ्कले देखाउँछ कि “कम स्वतन्त्रता” र “कम समृद्धि” भएको समूहमा पर्ने देशहरू, जसमा युवाहरूको जनसंख्या बढी छ र राजनीतिक अधिकारहरू अपेक्षाकृत राम्रोसँग संरक्षण गरिएका छन्, र कम्तीमा एक समृद्धि सूचकांकमा कमजोर प्रदर्शन गर्छन्, त्यस्ता देशहरू Gen Z आन्दोलनको दृष्टिले बढी संवेदनशील देखिन्छन्।

यसको अर्थ यो होइन कि होन्डुरस, कोटे डि आइभोर वा यस्तै विशेषताहरू भएका अन्य देशहरूमा अनिवार्य रूपमा युवा विद्रोह हुनेछ। तर, यदि युवा‑नेतृत्ववाला आन्दोलन विकासशील संसारभर फैलियो भने अचम्म लाग्नु पर्ने कुरा होइन।

मेडागास्करका विरोधकर्ताहरूले नेपालको Gen Z आन्दोलनबाट प्रेरणा लिए, जुन आन्दोलन आफैं इन्डोनेसियामा भएका प्रदर्शनबाट प्रेरित थियो। पेरु र मोरोक्कोमा आन्दोलन जारी रहँदा, सरकारको प्रभावकारिता र जवाफदेहीतामा कमीप्रति Gen Z युवाहरूको असन्तुष्टि केवल अहिले मात्र सुरु भएको हुन सक्छ।

पक्का कुरा के छ भने, प्रविधि र विश्वव्यापी जानकारीमा बढ्दो पहुँचले सीमित, त्रुटिपूर्ण र जवाफदेही नभएका लोकतन्त्रमा रहेका युवाहरूलाई संगठित विरोधमार्फत परिवर्तन ल्याउने प्रयास गर्ने सामर्थ्य दिएको छ।

यी युवाहरूको आवाज अवश्य सुन्न सकिन्छ; तर उनीहरूको माग पूरा हुन्छ कि हुँदैन, त्यो हेर्न बाँकी छ।
सन्दर्भ स्रोतः https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/gen-z-protests-have-spread-to-seven-countries-what-do-they-all-have-in-common/

सिस्ने अनलाइन

सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।