आनन्दस्वरुप वर्मा
नेपाली युवाहरू र विद्यार्थीहरूको आन्दोलनले एक गौरवपूर्ण सुरुआत गर्यो तर केही घण्टामै त्यसले अराजक, बर्बर र दिशाहीन रूप लियो। विगत १५० वर्षमा यहाँ धेरै आन्दोलनहरू भए, धेरैले बलिदान दिए तर जनताले राजनीतिक पक्षाघातको जिद्दी अवस्थाबाट मुक्त हुने अवस्था पाएनन्। सन् १९९६ मा माओवादी नेतृत्वमा सुरु भएको जनयुद्धले सन् २००८ मा राजतन्त्रको अन्त्य गर्यो। करिब २५० वर्षको राजशाहीको ठाउँ गणतन्त्रले लियो। त्यो एउटा क्रान्ति थियो— सफल क्रान्ति। त्यसबेलादेखि नै राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रमणकारी शक्तिहरू सक्रिय भए।
नेपालमा माओवादीको सफलता र देशभर वामपन्थी लहर चलेको कारण अमेरिका आतंकित भयो। यदि छिमेकीमा चीन नभएको भए र नेपाल कुनै ल्याटिन अमेरिकी मुलुक भएको भए, अमेरिकाले सैनिक पठाइसक्थ्यो। उसले नेपाललाई इन्डोनेसिया बनाउन खोज्यो तर सकेन। उसले उपयुक्त समय पर्खियो। सन् २००८ पछि १७ वर्षको अवधिमा सत्ताको शिखरमा बसेका नेताहरूको भ्रष्टाचार र जनताको आधारभूत मागप्रति बेवास्ता कारण जन–नेता बीचको दूरी असम्भव जस्तो देखिने गरी बढ्यो। केपी ओली वा शेरबहादुर देउवा—कुन बढी भ्रष्ट भन्ने निर्णय गर्न गाह्रो छ, तर प्रचण्ड पनि त्यही लाइनमा उभिनु निकै दुःखद कुरा हो। प्रचण्डलाई यी दुईभन्दा कम भ्रष्ट भनिन्छ, तर प्रचण्ड त एक वैचारिक साम्यवादी नेता थिए। “भ्रष्ट” विशेषण जोडिनु नै यी दुईको भ्रष्टाचारभन्दा धेरै गुह्य प्रभाव पार्छ।
राजतन्त्रको अन्त्यपछि अमेरिकाले सबैभन्दा ठूलो चिन्ता महसुस गर्यो। २००३ फेब्रुअरी २८ मा अमेरिकाका उप–सहायक विदेश मन्त्री डोनाल्ड केम्पले एउटा कार्यक्रममा भनेका थिए— “यदि नेपालमा माओवादी सफल भए भने, यसले अमेरिकी राष्ट्रिय हितलाई क्षति पुर्याउँछ।” उनले थपे, “अमेरिका नेपालस्थित परिस्थितिमा दैनिक ध्यान दिइरहेको छ।” त्यो बेलामा नेपालमा माओवादी जनयुद्ध चर्किँदै थियो। दक्षिण एसियामा भारतको सहयोग बिना अमेरिका आफ्नो चौधराहट चलाउन सक्दैन र भारत सदैव राजशाहीको समर्थनमा उभिएको थियो। नेपालको सन्दर्भमा उसको “ट्विन पिलर थ्योरी” अर्थात् दुई थामको सिद्धान्त थियो— एउटा राजतन्त्र र अर्को राजनीतिक दल। यही नेपाल स्थिरताको लागि आवश्यक ठानिएको थियो। यतिबेला प्रचण्ड नेतृत्वको जनमुक्ति सेनाले राजा ज्ञानेन्द्रको नेतृत्वमा रहेको नेपाली सेनालाई पराजित गर्दै राजधानी काठमाडौंलाई चारैतिरबाट घेर्यो। अमेरिका स्तब्ध रह्यो।
राजतन्त्रपछि अमेरिकाले नेपाली सेनामा घुसपैठ सुरु गर्यो र गणतन्त्र बनेपछि त्यो काम तीव्र भयो। अझै पनि परम्परागत रूपमा भारतीय सेना र नेपाली सेनाबीच दाजुभाइ सम्बन्ध रहेको मानिन्छ, जुन सत्य पनि हो। तर अमेरिकाको घुसपैठतर्फ धेरैले ध्यान दिएनन्। प्रचण्डले पनि यसलाई हल्का रुपमा मात्र लिएका देखिन्छन्। अपुष्ट जानकारीअनुसार, नेपाली सेनाका दुई सयभन्दा बढी अधिकारीहरू अमेरिकी लाभका भागीदार बनेका छन् र यो क्रम लामो समयदेखि चलिरहेको छ।
‘जेन जेड’ आन्दोलन सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध लगाइएको बहानामा सुरु भए पनि, यो युवाको वास्तविक मागहरूसँग सम्बन्धित थियो। पहिलो नजरमा यो स्वाभाविक लागे पनि, वास्तवमा त्यसको व्यवस्थित तयारी गरिएको देखिन्छ। युवाहरूको वास्तविक असन्तुष्टि पछाडि राख्दै अमेरिकाभित्रका लोकतन्त्र–विरोधी, गणतन्त्र–विरोधी र वामपन्थ–विरोधी शक्तिहरूले आफ्नो एजेन्डा लागू गर्न र नयाँ “क्रान्ति” सञ्चालन गर्न मैदानमा प्रवेश गरे। आन्दोलनको दोस्रो दिन सेनापतिले प्रधानमन्त्री केपी ओलीलाई राजीनामा दिन निर्देशन दिएको सुन्दा मलाई स्पष्ट भयो। यसअघि कहिल्यै पनि कुनै सेनापतिले निर्वाचित प्रधानमन्त्रीलाई आदेश दिने साहस गरेको थिएन। आन्दोलनकारीहरूले सरकारी सम्पत्ति ठूलो मात्रामा ध्वस्त पारेका घटना पनि अराजकतापूर्ण योजनाबद्धताको प्रमाण थिए।
अब विस्तारै खुल्दै छ— यो आन्दोलन सञ्चालन गर्नेहरूको वास्तविक परिचय। मुख्य नामहरू हुन्— काठमाडौंका मेयर बालेन्द्र (बालेन) शाह र ‘हामी नेपाल’ नामक गैरसरकारी संस्थाका निर्देशक सुदान गुरुङ। बालेन शाहको नाम Time पत्रिकाले २०२३ का शीर्ष १०० व्यक्तिहरूमध्ये राखेको थियो। सुदान गुरुङको ‘हामी नेपाल’ नामक संस्थाले केही अमेरिकी कम्पनीहरूबाट करोडौँको वित्तीय सहयोग प्राप्त गरेको छ।
जे भए पनि, अब नेपाल कुन दिशातर्फ जाने हो, त्यसमा ठूलो हलचल हुनेछ। अझै पनि यो निश्चय छ— नेपाल आफ्नो इतिहासको सबैभन्दा भयावह चरणबाट गुज्रिरहेको छ। दुई दिनको उन्मत्ततापछि अब नेपालका चिन्तकहरू आफैंलाई सोधिरहेका छन्— यो सबै कसरी भयो?
अत्यन्तै सतर्क र सजग रहनुपर्ने बेला आएको छ।
सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।
