सिस्ने विश्लेषण
आजको डिजिटल युगमा सूचना प्राप्त गर्ने माध्यम अत्यन्तै फराकिलो र सहज भएको छ। सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन समाचार साइट, युट्युब, टेलिग्राम, टिकटक जस्ता प्लाटफर्ममार्फत दैनिक लाखौँ मानिसले सूचना आदान–प्रदान गर्छन्। तर, यही सहजताले फेक सूचना (भ्रामक वा गलत सूचना) फैलिन सजिलो बनाइदिएको छ।
फेक सूचना केवल व्यक्तिगत भ्रममा सीमित रहँदैन, यसले सामाजिक सद्भाव, राजनीतिक स्थिरता, आर्थिक व्यवहार र व्यक्तिगत सुरक्षामा समेत ठूलो असर पार्न सक्छ। त्यसैले, “फेक सूचना कसरी चिन्ने ?” र “यसबाट कसरी बच्ने ?” भन्ने प्रश्न अहिले अत्यन्तै महत्वपूर्ण बनेको छ। तल यसै सम्बन्धमा विस्तृत सामग्री प्रस्तुत गरिएको छ।
१. फेक सूचना भनेको के हो ?
फेक सूचना भन्नाले वास्तविक तथ्य वा प्रमाणमा आधारित नभई झुठा, अतिरञ्जित वा गलत ढंगले प्रस्तुत गरिएको समाचार, जानकारी वा अफवाहलाई जनाइन्छ।
यसलाई दुई प्रकारले बुझ्न सकिन्छः
भ्रामक सूचना (Misinformation): जानाजानी होइन, तर अज्ञानताका कारण गलत तरिकाले फैलाइएको सूचना।
दुष्प्रचार (Disinformation): राजनीतिक, सामाजिक वा व्यक्तिगत फाइदाका लागि योजनाबद्ध ढंगले झुठा सूचना फैलाइएको अवस्था।
२. फेक सूचना किन खतरनाक हुन्छ ?
१. समाजमा विभाजन ल्याउँछ – जातीय, धार्मिक वा राजनीतिक आधारमा द्वेष फैलाउन प्रयोग हुन्छ।
२. विश्वासको संकट सिर्जना गर्छ – सञ्चारमाध्यम, सरकार वा संस्थामाथि जनताको विश्वास घटाउँछ।
३. व्यक्तिगत जीवन प्रभावित पार्छ – कसैको चरित्र हत्या वा बदनाम गर्ने उद्देश्यले गलत प्रचार फैलाइन्छ।
४. आर्थिक हानी – फेक विज्ञापन वा अफवाहका कारण ठगीमा पर्न सकिन्छ।
५. लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ – जनमतलाई प्रभावित पार्ने उद्देश्यले चुनावताका भ्रामक सूचना प्रयोग गरिन्छ।
३. फेक सूचना कसरी चिन्ने ?
फेक समाचार वा जानकारीलाई तुरुन्तै चिन्न सजिलो छैन, तर केही अभ्यासले यसलाई छुट्याउन सकिन्छ।
(क) स्रोत जाँच्ने
समाचार वा जानकारी कुन मिडियाबाट आएको हो ?
के त्यो माध्यम विश्वासिलो हो ?
वेबसाइटमा सम्पर्क विवरण, सम्पादक वा प्रकाशकको नाम छ कि छैन ?
(ख) शीर्षक र भाषा परीक्षण गर्ने
अत्यधिक उत्तेजनात्मक वा भावनात्मक शब्द प्रयोग गरिएको छ ?
“आश्चर्य !”, “तुरुन्त पढ्नुहोस् !”, “सारा देशलाई हल्लाएको समाचार !” जस्ता शीर्षक प्रायः फेक हुन्छन्।
(ग) मिति र समय हेर्ने
पुरानो घटना पुनः हालको जस्तो बनाएर फैलाइएको त होइन ?
फोटो वा भिडियो पुरानो भए पनि नयाँ घटनासँग जोडिएको हुन सक्छ।
(घ) तथ्य र प्रमाण खोज्ने
समाचारमा उल्लेखित तथ्यलाई अन्य विश्वसनीय माध्यममा पनि खोज्ने।
एउटा मात्र स्रोतमा आएको समाचारमा अन्धविश्वास नगर्ने।
(ङ) फोटो/भिडियोको सत्यता जाँच्ने
धेरै फेक सूचनामा गलत फोटो वा भिडियो प्रयोग हुन्छ।
Google Reverse Image Search वा InVid जस्ता उपकरण प्रयोग गरेर चित्र/भिडियोको वास्तविकता थाहा पाउन सकिन्छ।
(च) लेखक वा वक्ताको पृष्ठभूमि बुझ्ने
वक्ता वा लेखक कस्तो व्यक्तित्व हो ?
के उनी विज्ञ हुन् वा केवल व्यक्तिगत टिप्पणी गर्दैछन् ?
४. फेक सूचनाबाट कसरी बच्ने ?
(क) सूचना पचाउनुअघि सोच्ने
कुनै पनि समाचार वा जानकारीले तपाईंलाई भावनात्मक रूपमा उत्तेजित बनाउँछ भने तुरुन्तै बाँड्नु अघि सोच्नुहोस्।
(ख) विश्वसनीय स्रोतमा भर पर्नु
राष्ट्रियस्तरका समाचार संस्था वा प्रमाणित अनलाइन मिडियामात्र विश्वास गर्नुहोस्।
व्यक्तिगत फेसबुक वा युट्युब च्यानलमा आएको समाचार तुरुन्तै नमान्नुहोस्।
(ग) डिजिटल साक्षरता बढाउने
इन्टरनेटमा आएको हरेक कुरा सत्य हुँदैन भन्ने चेतना फैलाउनु।
विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म डिजिटल साक्षरताको पाठ्यक्रम समावेश गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
(घ) अफवाह फैलाउने बानी छोड्ने
पुष्टि नभएको कुरा अरूलाई नबुझाउने।
“शायद”, “सुनें”, “भन्ने गरिएको छ” भन्ने आधारमा समाचार बाँड्नु हानिकारक हुन्छ।
(ङ) कानुनी सजगता
नेपालमा साइबर अपराधसम्बन्धी प्रचलित कानुन (जस्तै इलेक्ट्रोनिक ट्रान्ज्याक्सन एक्ट) अन्तर्गत गलत सूचना फैलाउनेलाई कारबाही हुन्छ।
त्यसैले फेक सूचना बनाउने वा बाँड्ने काम कानुनी दृष्टिले पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ।
(च) तथ्य-जाँच प्लेटफर्म प्रयोग गर्ने
अहिले विभिन्न तथ्य-जाँच गर्ने संस्थाहरू सक्रिय छन्।
कुनै विवादास्पद सूचना देख्दा यस्तो प्लेटफर्मको सहयोग लिन सकिन्छ।
५. पत्रकारिता र नागरिकको भूमिका
फेक सूचनाविरुद्ध लड्न केवल सरकार वा कानुन मात्र होइन, पत्रकार र नागरिक दुवै सचेत हुनुपर्छ।
पत्रकारको भूमिका : समाचार प्रकाशनअघि तथ्य-जाँच गर्ने, स्रोत स्पष्ट गर्ने, भावनात्मक वा भडकाउने शब्द प्रयोग नगर्ने।
नागरिकको भूमिका : जानकारीलाई आलोचनात्मक दृष्टिले हेर्ने, प्रमाण माग्ने, र सामाजिक सञ्जालमा जिम्मेवार व्यवहार गर्ने।
६. निष्कर्ष
फेक सूचना केवल झुठो कुरा मात्र होइन, यसले सामाजिक विश्वास, व्यक्तिगत जीवन र राष्ट्रिय हितसम्मलाई हानि पुर्याउन सक्छ। त्यसैले हरेक नागरिकले सूचना ग्रहण र प्रसारणमा सचेत बन्नु अत्यन्तै जरुरी छ।
सत्य सूचना र फेक सूचनाबीच भिन्नता छुट्याउने अभ्यास गर्ने, विश्वसनीय स्रोतमा भरोसा गर्ने, तथ्य–जाँच गर्ने, डिजिटल साक्षरता बढाउने र कानुनी सजगता राख्ने हो भने फेक समाचारको असर घटाउन सकिन्छ।
फेसबुक, ट्वीटर, युट्युब वा ह्वाट्सएपजस्ता प्लेटफर्मले मात्र होइन, हामी प्रत्येक नागरिकले पनि जिम्मेवार भएर सूचना हेरफेर गर्ने हो भने मात्र समाजलाई स्वस्थ, लोकतान्त्रिक र विश्वसनीय बनाउन सकिन्छ।
सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।
