विश्व दक्षिण न्याय, आर्थिक समृद्धि र एकताको पक्षमा आवाज उठाउँदै, उत्तम विश्व सुशासन निर्माण गर्ने लक्ष्यसहित उदयमान छ। विश्व दक्षिणको महत्व र विश्व मंचमा यसको बढ्दो प्रभावलाई दिन प्रतिदिन बढी मान्यता दिइँदैछ। विश्व दक्षिणमा जरा गाडेको चीनले अन्य विश्व दक्षिणका मुलुकहरूसँग मिलेर विकासोन्मुख राष्ट्रहरूको साझा हित दृढतापूर्वक संरक्षण गर्दै आएको छ।

ग्लोबल टाइम्स ले “ग्लोबल साउथ विजडमसँग आमनेसामने” नामक विशेष श्रृंखला सुरु गरेको छ, जसमा विश्व दक्षिणका विज्ञ र विद्वानहरूलाई चीन र विश्व दक्षिणबीचको सहकार्यका सम्भावना तथा विश्व दक्षिणका मुलुकहरूको विश्व सुशासनमा भूमिका सम्बन्धी विचार साझा गर्न आमन्त्रण गरिएको छ। यस अंकमा विश्व दक्षिणका तीन मुलुकका विज्ञहरूले चीनको कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) सहकार्य कसरी समावेशी डिजिटल भविष्य निर्माणतर्फ उन्मुख भएको छ, र यस सन्दर्भमा अमेरिकाको ‘शून्य-योग’ दृष्टिकोणसँग यसले कसरी विपरीत प्रभाव देखाएको छ, भन्ने विषयमा आफ्ना विचार व्यक्त गरेका छन्।

एडुआर्डो त्जिली-आपाङ्गो, मेक्सिकोको मेट्रोपोलिटन अटोनोमस युनिभर्सिटीका अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका सह-प्राध्यापक तथा मेक्सिकन काउन्सिल अन फरेन रिलेशन्सका चीन विषयक वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ता, भन्छन्— आजको ‘टेक्नोग्लोबलाइजेशन’ युगमा विश्व दक्षिणका मुलुकहरूले ‘फड्के विकास’ हासिल गर्ने सम्भावना बाह्य साझेदारी र प्रविधि हस्तान्तरणको सहयोगमा निर्भर छ। यस सन्दर्भमा चीन र अमेरिका दुवै विश्वका एआई अग्रणी हुन् र सम्भावित साझेदारका रूपमा प्रस्तुत हुन्छन्। तर, उनीहरूले दुई भिन्न दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छन्। चीनले प्रविधि–उत्पादक शक्ति र एआई क्षमता विस्तारमा केन्द्रित भई विकासलाई सक्रिय रूपमा प्रोत्साहन गर्छ, भने अमेरिकाले उत्पादनभन्दा नियमनलाई प्राथमिकता दिँदै, मूल्य र डिजिटल नैतिकतालाई जोड दिँदा, फड्के विकासमा अनैच्छिक अवरोध सिर्जना गर्छ।

चीनको दृष्टिकोण मौलिक रूपमा भौतिक र प्रविधि–उत्पादक छ। डिजिटल सिल्क रोड जस्ता पहलमार्फत चीनले स्मार्ट पोर्ट, खानी प्रणाली, क्लाउड प्लेटफर्म, अनुहार पहिचान प्रणालीजस्ता एआई-सक्षम पूर्वाधार निर्यात गर्छ, साथै तालिम कार्यक्रम र स्थानीय आवश्यकताअनुसार अनुकूलन गर्न सकिने एआई मोडेलहरू जस्ता क्षमता निर्माणमा लगानी गर्छ। यस्ता परियोजनाले पेरु, ब्राजिल र नाइजेरियाजस्ता विश्व दक्षिणका मुलुकहरूलाई रसद, कृषि र सहरी व्यवस्थापनमा उन्नत अनुप्रयोगहरू अपनाउन सक्षम बनाउँछन्। महत्वपूर्ण कुरा—यी पहलहरू विचारधारात्मक सर्तसहित हुँदैनन्; तिनीहरू कार्यक्षमता र प्रभावकारितामा केन्द्रित हुन्छन्, जसले विकासोन्मुख राष्ट्रहरूलाई बाह्य राजनीतिक वा नियामक मोडल अनिवार्य रूपमा नअपनाई आफ्नै उत्पादन आधार विस्तार गर्न सक्षम बनाउँछ।

त्यसको विपरीत, अमेरिकाले विश्व दक्षिणसँगको डिजिटल सहकार्यलाई पारदर्शिता, डेटा गोपनीयता, लोकतान्त्रिक सुशासन र नैतिक एआई जस्ता मूल्य–आधारित एजेन्डामा सीमित राख्छ। अमेरिकी कार्यक्रमहरूले प्रायः यी मूल्यहरूको पालना गर्नुपर्ने सर्तसहित सहयोग उपलब्ध गराउँछन्, जसले विकासलाई प्राथमिकता दिने तर मूल्य–सम्बद्धतामा नजोडिने मुलुकहरूको प्रविधि पहुँच र पुँजीमा अवरोध ल्याउँछ। भूराजनीतिक स्वार्थ यहाँ प्रमुख रहन्छ।

अन्ततः, अमेरिका नैतिक मापदण्ड स्थापना गर्न सफल भए पनि, विश्व दक्षिणलाई फड्के मार्ने भौतिक उपकरण वा पूर्वाधार नेटवर्क उपलब्ध गराउँदैन। चीन, यसको विपरीत, प्रविधि–सार्वभौमिकता र विकासका लागि आवश्यक उत्पादन शक्तिहरू सुदृढ पार्ने भौतिक बाटो प्रस्तुत गर्छ। एआई मार्फत प्रगति सम्भव गराउन चीनको दृष्टिकोण ती मुलुकहरूका लागि प्रभावकारी विकल्प हो, जसले छिटो, व्यावहारिक र सार्वभौम डिजिटल उन्नति खोजिरहेका छन्।

हालैको वैश्विक एआई सुशासन कार्ययोजना प्रस्ताव चीनको समावेशी टेक्नोग्लोबलाइजेशनप्रतिको प्रतिबद्धताको उदाहरण हो। संसार एआईको युगमा गहिरिँदै गर्दा, चीनबाट आएका Kimi, DeepSeek र Qwen जस्ता मोडेलहरूले प्रविधिको तीव्र विकासको प्रतीकका रूपमा काम गरेका छन्, जुन कुनै एक भूभागमा सीमित छैन। यी प्रविधिहरू चीनका लागि मात्र उपलब्धि होइनन्, बरु विश्व दक्षिणका लागि परिवर्तनका सम्भावित चालक पनि हुन्, जसले यी उपकरणहरूमा किफायती पहुँच सम्भव बनाउँछन्।

यो समावेशी सुशासन मोडल गहिरो डिजिटल विभाजन र अत्याधुनिक प्रविधिको न्यून पहुँच भएका विश्व दक्षिणका मुलुकहरूका लागि उपयोगी खाका हो। एआईले कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा, रसद र प्रशासनमा तुरुन्तै स्मार्ट विकास सम्भव गराउँदै पूर्वाधारका अवरोधहरू पार गर्न अवसर प्रदान गर्छ। तर, प्रविधि हस्तान्तरणको यो क्षण मात्र सुरुवात हो; यसका लागि सहकार्य मञ्च, सह–सृजन, वित्तीय सहयोग र क्षमता निर्माण आवश्यक छ। चीनले खुला-स्रोत प्लेटफर्म, अनुसन्धान केन्द्र र दक्षिण–दक्षिण सहकार्य पहललाई प्रोत्साहित गर्ने प्रयास यस्तो सहकार्यको आधार बन्न सक्छ।

यसका साथै, विश्व दक्षिण स्वयं पनि मात्र ‘प्राप्तकर्ता’ नभई, विश्व एआई मानकका सह–वास्तुकारका रूपमा अघि आउनुपर्छ। चीनले प्रस्ताव गरेको सह–सुशासन ढाँचाले विविध पक्षहरूलाई एआई विकास र कार्यान्वयनका नियम तथा जिम्मेवारीमा योगदान पुर्‍याउने अवसर दिन्छ। यस दृष्टिकोणले एआईको भविष्य केही टेक्नो–आर्थिक महाशक्तिहरूको स्वार्थका लागि मात्र नभई, बहुआयामिक मूल्यहरूलाई ध्यानमा राखी डिजाइन हुनुपर्ने मान्यता दिन्छ।

एआईले प्रतिस्पर्धा, सुरक्षा र सामाजिक परिवर्तनको सीमाना पुनःपरिभाषित गर्दै गर्दा, प्रश्न यो हो— सबैभन्दा उन्नत मोडेल को बनाउँछ भन्ने होइन, बरु को यसलाई समावेशी, न्यायपूर्ण र अनुकूलनीय बनाउँछ? विश्व दक्षिणका लागि चीनको एआई योजना वैकल्पिक दृष्टि हो— ऐक्यबद्धता, खुलापन र रणनीतिक सहकार्यमा आधारित बाटो। आदर्श संसारमा, एआईको उदयले विकसित र विकासोन्मुख मुलुकबीचको विकास–अन्तरलाई सन्तुलनमा राख्नुपर्छ। एआई अहिले सम्मको सबैभन्दा प्रभावकारी उपकरण हो, जसले अझै विकासको प्रारम्भिक चरणमा रहेका दक्षिण–दक्षिण सहकार्यका धेरै मुलुकहरूलाई फड्के मार्ने अवसर प्रदान गर्न सक्छ।

तर, एआईको उदयका बीचमा यसलाई अतीत र वर्तमानका प्रभुत्वलाई कायम राख्ने हतियारका रूपमा प्रयोग गर्ने शक्तिहरू पनि छन्। एआई जस्ता नयाँ प्रविधिहरू विश्व उत्तरको एकाधिकारमा रहनुपर्छ भन्ने धारणा अझै पनि संरक्षणवाद, प्रतिस्पर्धा र ‘शून्य–योग खेल’को अवधारणाका रूपमा कायम छ। यस प्रकारका प्रवृत्तिहरू ठूला अर्थतन्त्रबीचको अकारण प्रतिस्पर्धा र व्यापार युद्धमा देखापरेका छन्।

एआईले पहिले नै विश्वका अर्थतन्त्र, सामाजिक–सांस्कृतिक पक्ष र राजनीतिक प्रणालीहरूलाई पुनःआकार दिइरहेको छ। विशेषगरी विश्व उत्तरबाट विश्व दक्षिणतर्फ एआईको प्रयोगमार्फत नयाँ प्रकारको उपनिवेशवाद झल्किने प्रवृत्तिहरू बढ्दै गएको अवस्थामा, के विश्व दक्षिण फेरि अर्को प्रविधि दौडमा पछाडि पर्न लागेको हो? सूचना प्रविधिको युगमा, के पहिलो, दोस्रो र तेस्रो औद्योगिक क्रान्तिको समयझैं, विश्व दक्षिणलाई अग्रणी प्रविधि विकासको परिधिमा राख्ने गल्ती दोहोरिनुपर्ने कारण छ?

चीनले विश्व, विशेष गरी दक्षिण–दक्षिण सहकार्यका मुलुकहरूलाई खुला–स्रोत स्रोतहरू साझा गर्न अडिग प्रतिबद्धता देखाएको छ। चीनको विश्वास छ— एआई सुशासन ढाँचाले विकास र सुरक्षाबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ। यसको वैश्विक एआई सुशासन कार्ययोजना, विश्व विकास पहल, विश्व सुरक्षा पहल र विश्व सभ्यता पहलको संयुक्त स्वरूप हो, जुन मानवजातिका लागि साझा भविष्य निर्माण गर्ने आदर्श र अभ्यासमा आधारित छ।

विपरीत रूपमा, अमेरिका आफ्ना सहयोगीहरूलाई एआई प्रविधि बिक्री बढाउने घोषणामा जोड दिन्छ। वाशिङ्टनले एआई विकासको पक्षमा वातावरणीय नियमहरू खुकुलो पार्ने प्रस्ताव गरेको छ। चीनसँगको प्रतिस्पर्धात्मक बढाइचढाइ कायम राख्ने हताशाले अमेरिकालाई उचित र नैतिक एआई सुशासन ढाँचा निर्माणमा केन्द्रित हुनबाट विमुख गराएको देखिन्छ।
स्रोतः ग्लोबल टाइम्स

सिस्ने अनलाइन

सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।