✍ रमेश मल्ल
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)का अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले माओवादी केन्द्र नै आजको राजनीतिक मुलधार र संस्थापन शक्ति भएको अभिव्यक्ति दिनुभएको छ। उहाँले दिनुभएको यो भनाइ केवल राजनीतिक दाबी होइन, नेपालको पछिल्लो तीन दशकको राजनीतिक इतिहास, संविधान निर्माण प्रक्रिया र सामाजिक रूपान्तरणको आन्दोलनसँग प्रत्यक्ष गाँसिएको वैचारिक र ऐतिहासिक प्रसङ्ग हो।
१. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
(क) जनयुद्धको निर्णायक प्रभाव
२०५२ सालमा सुरु गरिएको माओवादी जनयुद्धलाई उहाँहरूले केवल सशस्त्र द्वन्द्वको रूपमा हैन, सामाजिक न्याय, समानता र उत्पीडित समुदायको अधिकारका लागि गरिएको ऐतिहासिक विद्रोहका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ। यस विद्रोहले राज्यको संरचना, सत्ता सन्तुलन र शासन प्रणालीमा आमूल रूपान्तरणको आधार तयार गरेको छ।
(ख) १२ बुँदे सहमति र रुपान्तरणको मोड
२०६२ सालमा उहाँहरूले परम्परागत संसदीय शक्तिहरूसँग १२ बुँदे सहमति गरेर जनयुद्धलाई जनआन्दोलनमा रुपान्तरण गर्नुभएको थियो। यही सहमतिका आधारमा शाही सत्ताको अन्त्य, संविधानसभा र संघीय गणतन्त्रको मार्गचित्र कोर्न सफल हुनुभएको हो।
(ग) संघीय गणतन्त्रको स्थापनासम्मको नेतृत्व
२०६३ को जनआन्दोलन, अन्तरिम संविधान, अन्तरिम व्यवस्थापिका, संविधानसभा—यी सबै ऐतिहासिक मोडहरूमा माओवादीको नेतृत्व निर्णायक रहन गएको छ। २०६४ सालको संविधानसभा निर्वाचनमा २४० सिट जितेर सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्न सफल माओवादीले नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणासम्म डोर्याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ।
२. संविधान निर्माणमा माओवादीको भूमिका
२०७२ को संविधानमा उल्लेख गरिएका संघीयता, धर्मनिरपेक्षता, समानुपातिक समावेशिता, सामाजिक न्याय, तथा उत्पीडित समुदायको अधिकार सुनिश्चित गर्न माओवादीले अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ। ती विषयहरू माओवादी आन्दोलनका मूल एजेन्डा रहेका हुन्, जसलाई उहाँहरूले संविधानमा संस्थागत गराउन सफल हुनुभएको छ।
३. सिट सङ्ख्या र राजनीतिक मूल्याङ्कन
हाल माओवादी केन्द्र संसदमा तेस्रो ठूलो दलका रूपमा रहेको तथ्यलाई अध्यक्ष प्रचण्डले स्वीकार गर्नुभएको छ। तर उहाँले सिटको संख्याले मात्र संस्थापन शक्ति मापन हुँदैन भन्ने स्पष्ट सन्देश दिनुभएको छ। उहाँको बुझाइमा राजनीतिक रूपान्तरणको उत्प्रेरक शक्ति, व्यवस्था परिवर्तनको अग्रदूत र संविधान निर्माणको मूलधार माओवादी नै रहेको छ।
४. नयाँ मुलधारको परिभाषा
०६२/०६३ अघि मुलधारको राजनीतिमा राजतन्त्र सर्वोपरि थियो। तर माओवादी नेतृत्वमा भएको जनआन्दोलन र त्यसपछिका घटनाक्रमहरूले राजतन्त्र अन्त्य गरी गणतन्त्र, संघीयता, समावेशिता लगायतका अवधारणालाई नयाँ मुलधारको रूपमा स्थापित गरेको स्पष्ट छ। यो परिवर्तनको मूल स्रोत माओवादी आन्दोलनलाई मानिएको छ, र त्यसको नेतृत्व उहाँकै हातमा रहेको इतिहासले देखाउँछ।
५. वैचारिक अस्पष्टता र चुनौती
यद्यपि माओवादी आन्दोलनले संस्थापन शक्ति बन्ने हैसियत प्राप्त गरेको ऐतिहासिक तथ्य रहँदै आएको छ, तर पछिल्लो समय माओवादीभित्र देखिएको वैचारिक अस्पष्टता, गुटबन्दी र विभाजनको अवस्थाले त्यो संस्थापन हैसियतमा आँच पुगेको कुरा अध्यक्ष प्रचण्डले पनि स्वीकार गर्नुभएको देखिन्छ। उहाँको भनाइमा गणतन्त्रको मर्म अनुसार समाजवाद उन्मुख परिवर्तन सम्भव बनाउन समाजवादी धारणा भएका शक्तिहरू अग्रसर हुनुपर्ने आवश्यकतालाई औँल्याउनुभएको छ।
जब परिवर्तनको संवाहक शक्ति नै कमजोर हुन्छ, त्यसले व्यवस्थालाई कमजोर बनाउँछ। आज दलाल पुँजीवादी र नोकरशाही सत्ताको मुख्य चालक बनेका छन्। उहाँले परिवर्तनका सच्चा हिस्सेदार शक्तिहरूलाई एकताबद्ध भएर अगाडि बढ्न आह्वान गर्नुभएको छ।
निष्कर्ष
अध्यक्ष प्रचण्डले दिनुभएको भनाइ ऐतिहासिक, वैचारिक र राजनीतिक दृष्टिले पुष्टि हुने खालको छ। माओवादीले राज्यको संरचना बदलेको छ, संविधानमा उत्पीडित समुदायको अधिकार सुनिश्चित गराएको छ, र नयाँ मूल्य, संस्था र सिद्धान्तको आधार तयार गरेको छ। तर त्यो इतिहासले दिएको संस्थापन शक्ति कायम राख्न वैचारिक स्पष्टता, सांगठनिक अनुशासन र एकताको खाँचो देखिएको छ। त्यसैले उहाँले दिनुभएको दाबी—माओवादी नै संस्थापन शक्ति हो—केवल विगतको गौरव होइन, वर्तमानको जिम्मेवारी र भविष्यको सम्भावनासमेत हो।
सिस्ने पश्चिम नेपालको एउटा हिमाल हो । हिमालजस्तै दृढ भएर डिजिटल पत्रकारितालाई अगाडि बढाउन हामीले यो नाम रोज्यौं । हिमालजस्तै दृढ भएर अघि बढ्न संकल्प गर्ने यो हाम्रो सानो प्रयास हो ।
